Báo cáo về các tổ chức tín dụng Ngân hàng nhà nước mới công bố cho thấy 50% ngân hàng có lợi nhuận năm 2011 giảm so với năm 2010, trong đó có hơn 10% bị lỗ. Hai chỉ số phản ánh lợi nhuận là lợi nhuận trên tổng tài sản (ROA) và lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu (ROE) đều ở mức thấp, lần lượt là 1,09% và 11,86%. Nếu so sánh với chỉ số ROE của các ngân hàng trong khu vực Đông Nam Á là 14% và của thế giới là 17% thì nhìn chung hoạt động của hệ thống ngân hàng Việt Nam không thật hiệu quả.
Cuối năm 2011, nhiều ngân hàng lớn, đặc biệt là các ngân hàng niêm yết trên sàn chứng khoán, đều công bố những mức lợi nhuận lớn. Còn theo Tổng cục Thuế, lợi nhuận của các ngân hàng năm 2011 là khoảng 97.000 tỉ đồng, tăng gần 45% so với năm 2010. Giả sử các con số này phản ánh gần đúng hoạt động của các ngân hàng thì hệ thống ngân hàng Việt Nam đang có sự phân tách về lợi nhuận giữa 2 nhóm ngân hàng lớn và nhỏ.
Chênh lệch quá lớn
Thống kê về 13 ngân hàng mà NCĐT thu thập được qua báo cáo tài chính hợp nhất có kiểm toán năm 2011 cho thấy mối tương quan giữa tổng tài sản và lợi nhuận sau thuế của các ngân hàng. VietinBank có tổng tài sản lớn nhất với hơn 460.000 tỉ đồng và cũng có lợi nhuận cao nhất với 6.259 tỉ đồng. Tương tự, các ngân hàng có tổng tài sản lớn như Vietcombank, ACB, BIDV cũng có mức thu nhập rất cao. Ngược lại, các ngân hàng nhỏ hơn như NaviBank, Habubank, Western Bank, Đại Á, Nam Á có mức thu nhập thấp hơn rất nhiều.
Nhìn chung, các ngân hàng lớn có ROA, ROE khá cao, chỉ trừ BIDV có ROA chỉ đạt 0,83% vì ngân hàng này còn có nhiệm vụ cung cấp vốn cho các khoản đầu tư phát triển của Chính phủ. Ngược lại, các ngân hàng nhỏ như SHB, NaviBank, Habubank dường như đều hoạt động kém hiệu quả.
Những phân tích ở trên cho thấy miếng bánh lợi nhuận của ngành ngân hàng phần lớn đang rơi vào túi các ngân hàng lớn với ưu thế về tài sản. Đồng thời các chỉ số ROA và ROE cao chứng tỏ các ngân hàng lớn đang hoạt động hiệu quả. Điều này nếu liên hệ với báo cáo của Ngân hàng Nhà nước còn giúp gợi mở một đặc điểm quan trọng. Đó là các ngân hàng nhỏ đang gặp khó khăn vì 2 nguyên nhân: tài sản ít và hoạt động thiếu hiệu quả.
Nhân tố nào tác động?
Phần lớn thu nhập của ngân hàng vẫn đến từ lãi cho vay. Ví dụ, tỉ trọng của thu nhập lãi thuần trên tổng thu nhập của Vietcombank là 80%, của Western Bank lên đến 90,84%. Tín dụng tiếp tục là nguồn thu nhập chính nên ngân hàng thu hút được càng nhiều tiền gửi thì càng có thể cho vay nhiều hơn và lợi nhuận cũng theo đó mà phình to.
Nếu xem xét lại tình trạng hoạt động của hệ thống ngân hàng năm 2011, dường như còn có một nguyên nhân quan trọng tiếp sức cho nhóm các ngân hàng lớn. Đó là trần lãi suất huy động. Với trần lãi suất huy động giống nhau, người dân không cần cân nhắc lựa chọn ngân hàng nào có lãi suất phù hợp với mức độ kỳ vọng rủi ro của mình nữa mà chỉ gửi tại các ngân hàng lớn cho an toàn.
Điều này đã giúp các ngân hàng lớn huy động được một số tiền lớn, đồng thời, với lãi suất đầu ra không bị khống chế, mức độ lợi nhuận của các các ngân hàng này càng phình to cũng là điều dễ hiểu. Ngược lại, trần lãi suất đã góp phần đẩy các ngân hàng nhỏ vào tình trạng thiếu hụt tiền mặt ngày càng trầm trọng.
Tình trạng khan hiếm thanh khoản đó cũng tạo điều kiện cho các ngân hàng lớn kiếm được những khoản lợi nhuận khổng lồ trên thị trường liên ngân hàng, khi có nhiều thời điểm lãi suất các ngân hàng cho vay lẫn nhau rất cao, thậm chí tăng vọt lên đến 30% đối với kỳ hạn 1 tháng như hồi tháng 10.2011.
Thống kê của NCĐT cho thấy tổng tín dụng các ngân hàng cung cấp cho nền kinh tế vào quý III/2011 là 65.050 tỉ đồng, trong khi doanh số giao dịch trên thị trường liên ngân hàng vào cùng thời điểm là 80.000 tỉ đồng. Điều đó cho thấy các ngân hàng lớn thừa tiền mặt sẽ là những người thu được lợi nhuận khổng lồ.
Với một lượng vốn dư giả, không loại trừ khả năng một số ngân hàng lớn dễ dãi trong việc cung cấp tín dụng. Điều này dẫn đến tình trạng nợ xấu càng ngày càng tăng. Theo báo cáo của Ngân hàng Nhà nước, tỉ lệ nợ xấu đã tăng từ mức 3,06% cuối năm 2011 lên đến 4,14% vào cuối tháng 4.2012. Các ngân hàng lớn như Eximbank, VietinBank, BIDV, Vietcombank đều công bố tỉ lệ nợ xấu tăng so với cùng kỳ năm ngoái.
Tình trạng khối ngân hàng lớn, đặc biệt là các ngân hàng cổ phần nhà nước, được lợi từ chính sách là điều đã được nhìn thấy ở Trung Quốc. Thủ tướng Trung Quốc Ôn Gia Bảo từng nhận định: “Ngân hàng chúng ta kiếm tiền quá dễ dàng. Vì sao? Bởi vì có một số lượng nhỏ các ngân hàng lớn đang giữ vị thế độc quyền. Để phá vỡ tình trạng độc quyền đó, chúng ta phải cho phép nguồn vốn tư nhân được chảy vào thị trường tài chính”.
Việt Nam có vẻ như cũng chứng kiến tình trạng tương tự, khi các ngân hàng nhỏ đang tham gia một trận bóng mà trọng tài dành nhiều ưu ái cho đối thủ của họ. 