45 là số ngân hàng Mỹ phá sản kể từ khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 đến nay, theo tờ Financial Times (Anh). Nghĩa là trung bình một tuần có khoảng 2 ngân hàng phải đóng cửa. Trong số đó, có những ngân hàng lớn như Washington Mutual.
Nhiệm vụ thanh lọc ngân hàng được giao cho Tập đoàn Bảo hiểm Tiền gửi Liên bang Mỹ (FDIC). Sau khi nhận diện một ngân hàng yếu kém, FDIC sẽ đến thâu tóm quyền kiểm soát, giải tán cổ đông, trấn an các nhân viên và khách gửi tiền, sau đó sẽ đóng cửa ngân hàng hay bán nó đi.
Luật chơi FDIC đưa ra rất rõ ràng: sẵn sàng đóng cửa các ngân hàng yếu kém và bảo vệ người gửi tiền. Luật chơi đó đã giúp xua tan sự hoảng loạn trên thị trường tài chính. Theo đánh giá của tờ Financial Times, hành động kiên quyết của FDIC cùng với chương trình giải cứu tài sản xấu (TARP) đã góp phần giúp hệ thống tài chính Mỹ phục hồi phần nào sức khỏe sau khủng hoảng.
Nhìn lại Việt Nam, từ năm 2008 đến nay, không có ngân hàng nào phải chịu số phận bi đát như các ngân hàng ở Mỹ. Họ được cứu vớt thông qua chương trình tái cấu trúc ngân hàng với mục tiêu sáp nhập dựa trên tinh thần tự nguyện và thông qua tinh thần “không để ngân hàng nào phá sản” của Chính phủ.
Tuy nhiên, Tiến sĩ Nguyễn Minh Kiều, chuyên gia tài chính ngân hàng, cho rằng: “Nên để cho ngân hàng phá sản. Việc sáp nhập các ngân hàng không đảm bảo chúng sẽ khỏe hơn, đặc biệt là nếu các ngân hàng đó đều yếu kém như nhau”.
Ví dụ rõ nét nhất là sự kết hợp gần đây giữa Ngân hàng Sài Gòn - Hà Nội (SHB) và Habubank (HBB), một ngân hàng quy mô nhỏ có tỉ lệ nợ xấu rất cao (hơn 16%). Cổ phiếu của SHB sau khi tăng giá liên tục hồi đầu năm lên mức 12.000 đồng nay đã giảm xuống còn khoảng 8.800 đồng (19.7). Thậm chí, đầu tháng 7 này, tổ chức xếp hạng tín nhiệm tín dụng Moody’s đã tiếp tục hạ triển vọng của SHB xuống mức tiêu cực do lo ngại sức khỏe yếu kém của người em HBB.
Những số liệu gần đây cũng cho thấy dường như chất lượng của hệ thống ngân hàng đang đi xuống. Tỉ lệ nợ xấu mà Ngân hàng Nhà nước công bố đã tăng dần theo thời gian từ mức 3,2% hồi đầu năm đến 4,47% cuối tháng 5 và giờ đây tăng vọt lên 8,6%, theo báo cáo của Thanh tra Giám sát Ngân hàng Nhà nước. Con số này nhiều khả năng chưa dừng lại.
Theo số liệu vừa được bộ phận nghiên cứu của một ngân hàng thương mại công bố, trong tổng nợ xấu của toàn hệ thống ngân hàng tính đến ngày 31.3.2012, khối 14 ngân hàng lớn nhất chiếm khoảng 62% nợ xấu toàn hệ thống; còn nếu chia theo loại hình tổ chức thì khối ngân hàng thương mại nhà nước chiếm tỉ lệ nợ xấu áp đảo với 50,5%.
Như vậy, hoàn toàn có lý do để lo ngại việc kết hợp các ngân hàng yếu kém với ngân hàng lớn (nhưng chưa chắc mạnh hơn) không những sẽ kéo các ngân hàng này đi xuống mà thậm chí còn không giải quyết triệt để tình trạng hoạt động kém hiệu quả cũng như tâm lý ỷ lại của hệ thống ngân hàng.
Một câu hỏi đặt ra là nếu để ngân hàng phá sản thì tài sản của người gửi tiền sẽ như thế nào. Về vấn đề này, có lẽ Việt Nam phải học hỏi mô hình bảo hiểm tiền gửi của Mỹ.
Trên thực tế, chúng ta đã có cơ quan bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền là Bảo hiểm Tiền gửi Việt Nam (DIV). Tuy nhiên, vai trò chủ yếu hiện nay của DIV chỉ là chi trả bảo hiểm cho người gửi tiền. Đã vậy, số tiền chi trả lớn nhất cũng chỉ 50 triệu đồng, gấp khoảng 2,5 lần thu nhập bình quân theo đầu người, trong khi con số này ở Mỹ là 5.
Mặt khác, sức ảnh hưởng của DIV đối với hệ thống ngân hàng vẫn còn hạn chế, trong khi quyền lực của FDIC là rất lớn. Ngoài nhiệm vụ chi trả bảo hiểm, cơ quan này còn tham gia giám sát rủi ro các ngân hàng để giảm thiểu rủi ro bảo hiểm. Nếu làm được điều này thì sẽ giúp gia tăng niềm tin của người gửi tiền vào hệ thống ngân hàng. 