Dưới bóng của đàn sếu

Cứ vào mỗi tháng 12, Vườn Quốc gia Tràm Chim (huyện Tam Nông, tỉnh Đồng Tháp) bước vào mùa chim Sếu Đầu Đỏ trở về. Với những người làm trong lĩnh vực bảo tồn, đây là mùa được mong chờ không kém Tết, bởi trong những năm gần đây, không phải năm nào loài sếu này cũng quay trở lại. Từ năm 2001, số lượng Sếu Đầu Đỏ về Tràm Chim suy giảm rõ rệt và sau năm 2020, sự hiện diện của loài sếu này tại Tràm Chim không còn mang tính thường niên. Tuy nhiên, câu chuyện của Tràm Chim không chỉ xoay quanh loài Sếu Đầu Đỏ, mà vùng đất ngập nước này còn cưu mang khoảng 230 loài chim độc lạ khác.

Nếu ví Tràm Chim như mái nhà của một đại gia đình thì Sếu Đầu Đỏ chính là đứa con cưng trong các nỗ lực bảo tồn tại nơi đây. Được chọn là loài biểu tượng của Vườn Quốc gia, loài sếu trở thành trọng tâm của các nỗ lực bảo tồn. Việc bảo vệ loài này đòi hỏi phải duy trì và phục hồi môi trường tự nhiên, đồng thời hạn chế tác động từ con người, qua đó tạo điều kiện sống thuận lợi cho nhiều loài chim khác cùng tồn tại trong hệ khu vực. Dẫu vậy, sự ưu ái cho đàn sếu vô tình che khuất vai trò và sức hút của những sinh vật khác trong hệ sinh thái của Vườn Quốc gia.

Hệ sinh thái của Tràm Chim gồm nhiều nhóm chim, được phân loại theo tập tính kiếm ăn và vai trò sinh thái. Nhóm chim ăn cá và các sinh vật thủy sinh như chim Cồng Cộc giữ vai trò quan trọng trong việc kiểm soát quần thể sinh vật dưới nước và phản ánh trực tiếp tình trạng môi trường nước. Là loài phụ thuộc gần như hoàn toàn vào việc săn mồi bằng thị giác, Cồng Cộc rất nhạy cảm với độ đục, mực nước và chất lượng thủy sinh. Khi nguồn nước suy thoái, chúng nhanh chóng thay đổi điểm kiếm ăn hoặc rời bỏ khu vực. Vì vậy, sự xuất hiện ổn định của chim Cồng Cộc cho thấy hệ thủy sinh còn khỏe mạnh. Ngoài ra, bộ lông ít chống thấm giúp Cồng Cộc lặn sâu và săn mồi hiệu quả, nhưng cũng khiến chúng thường xuyên phải dang rộng đôi cánh phơi nắng sau mỗi lần kiếm ăn, trông chẳng khác nào những con bù nhìn của Vườn Quốc gia.

Nhóm chim ăn côn trùng góp phần hạn chế dịch hại tự nhiên, qua đó giảm áp lực sâu bệnh lên hệ sinh thái và sản xuất nông nghiệp xung quanh. Chim Trảu Đầu Hung tiêu thụ số lượng lớn côn trùng, ấu trùng và các loài gây hại cho cây trồng. Nhờ đó, Trảu Đầu Hung giúp giảm áp lực sâu bệnh lên hệ sinh thái tự nhiên và các khu vực sản xuất nông nghiệp gần đó, hạn chế sự bùng phát dịch hại mà không cần đến những biện pháp can thiệp hóa học. Tuy nhiên, đối lập với sự phô trương của Sếu Đầu Đỏ, bộ lông của loài chim này có tính ngụy trang, giúp chúng hòa lẫn vào thảm cỏ và môi trường xung quanh. Vì vậy, vẻ đẹp của Trảu Đầu Hung không nằm ở sự nổi bật, mà ở khả năng hòa mình trọn vẹn vào không gian tự nhiên của Tràm Chim.

Các loài chim săn mồi giữ vai trò then chốt trong việc điều tiết các loài động vật nhỏ. Trong đó, chim Cú Lợn như những kiểm lâm gác đêm của Vườn Tràm Chim bằng cách săn bắt chuột và các loài gặm nhấm. Cú Lợn còn sở hữu khả năng bay, gần như không gây tiếng động nhờ cấu trúc bộ lông cánh đặc biệt, giúp loài này âm thầm góp phần giữ cho hệ sinh thái vườn vận hành ổn định.

Trong nhóm chim ăn hạt dưới mặt đất, chim Cu Xanh Đầu Xám có khả năng tiêu thụ và phát tán các loại hạt có kích thước lớn hơn so với nhiều loài chim ăn hạt khác. Nhờ hệ tiêu hóa thích nghi và tập tính di chuyển đường xa, loài chim này góp phần đưa hạt giống từ vùng cây bụi, rừng Tràm ra các bãi cỏ và khu đất trống, hỗ trợ quá trình tái sinh thảm thực vật và duy trì sự liên kết giữa các môi trường tự nhiên khác nhau. Đặc biệt hơn nữa là Cu Xanh Đầu Xám có bộ lông vô cùng lạ lẫm, như được thiên nhiên pha màu ngẫu hứng.

Cuối cùng, sự xuất hiện hay vắng mặt của các loài chim di cư như Sếu Đầu Đỏ phản ánh rõ tình trạng của môi trường. Những biến động về mực nước, thảm cỏ, nguồn thức ăn hay mức độ xáo trộn của con người đều tác động trực tiếp đến quyết định quay trở lại của các loài này. Hình ảnh Sếu Đầu Đỏ còn gắn bó với ký ức tuổi thơ của nhiều người dân sống quanh Vườn Quốc gia, khiến mỗi lần chúng quay trở lại luôn được mong ngóng hơn.

“Đất lành chim đậu” không chỉ là một thành ngữ quen thuộc, mà còn là nguyên lý bảo tồn: khi môi trường thiên nhiên khỏe mạnh, các loài chim sẽ tự tìm đường về”, nhà hoạt động môi trường Juliet Bảo Ngọc Doling cho biết. 

Dưới bóng đàn sếu, những loài chim khác vẫn đang hiện diện, âm thầm giữ nhịp cho Tràm Chim qua từng mùa nước. Hy vọng rằng, khi nhắc đến Tràm Chim, sự quan tâm của công chúng sẽ không chỉ dừng lại ở loài Sếu Đầu Đỏ, mà phải được lan tỏa rộng hơn đến những loài chim khác. Bởi trong một hệ sinh thái khỏe mạnh, không chỉ có riêng một đứa con cưng, mà mỗi loài đều xứng đáng được trân trọng, quan tâm và bảo vệ.