Đề xuất lộ trình chuyển tiếp cho quy định kiểm soát thuốc lá tại điểm bán

Nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là giảm thiểu nguy cơ tiếp cận thuốc lá ở thanh thiếu niên, dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (sửa đổi) đang đề xuất quy định cấm trưng bày tại điểm bán. Để chính sách phát huy hiệu quả thực tế và đồng bộ với công tác chống buôn lậu, phương án thí điểm tại một số địa bàn trọng điểm cùng lộ trình chuyển tiếp 18 - 24 tháng đã được đưa ra thảo luận.  

Tại Hội nghị quán triệt, triển khai Chỉ thị số 25/CT-TTg ngày 09/6/2026 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường công tác phòng ngừa, đấu tranh chống buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán, tàng trữ, sử dụng trái phép thuốc lá trong tình hình mới được tổ chức tại TP.HCM, các cơ quan chức năng và đại biểu đã thảo luận về các giải pháp quản lý thị trường thuốc lá hợp pháp song song với ngăn chặn thuốc lá lậu.  

Thách thức từ thực tiễn thị trường và thuốc lá lậu 

Theo quy định hiện hành tại Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, mỗi điểm bán lẻ chỉ được phép trưng bày không quá một bao, một tút hoặc một hộp của mỗi nhãn hiệu. Dự thảo sửa đổi đề xuất tiến tới cấm toàn bộ việc trưng bày sản phẩm thuốc lá dưới mọi hình thức tại các cơ sở bán buôn, bán lẻ.  

Mục tiêu cốt lõi của quy định này là giảm tối đa sự hiện diện của thuốc lá tại các quầy kệ, ngăn chặn hình ảnh sản phẩm tác động tới nhận thức của trẻ em và thanh thiếu niên. Tuy nhiên, việc áp dụng đồng loạt trên mạng lưới bán lẻ rộng lớn, phân tán và phần lớn là hộ kinh doanh nhỏ lẻ đặt ra nhiều bài toán thực thi.  

Ban Chỉ đạo 389 quốc gia nhận định hoạt động buôn bán, vận chuyển thuốc lá lậu vẫn diễn biến phức tạp tại các địa bàn trọng điểm, gây tổn hại sức khỏe cộng đồng, thất thu ngân sách và ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất trong nước.  

Theo báo cáo của Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam tại Hội nghị, khi cấm trưng bày hoàn toàn, người tiêu dùng trưởng thành có thể gặp khó khăn trong việc nhận diện sản phẩm hợp pháp so với hàng giả, hàng lậu. Đồng thời, các đối tượng vi phạm có xu hướng dịch chuyển mạnh sang các kênh online hoặc làm giả bao bì thương hiệu nội địa để trục lợi.  

Kiến nghị của Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam (trích từ bài báo cáo tại Hội nghị).

Đề xuất mô hình thí điểm ở một số địa bàn để đo lường hiệu quả 

Từ góc độ quản trị chính sách, phương án thí điểm có thể tạo ra một khoảng thời gian cần thiết để trả lời bằng dữ liệu cho những vấn đề hiện còn đang được tranh luận. 

Thay vì áp dụng ngay một mô hình duy nhất trên toàn bộ thị trường, có thể lựa chọn một số địa bàn đại diện cho những điều kiện kinh doanh khác nhau, chẳng hạn một đô thị lớn với mật độ bán lẻ cao, một tỉnh biên giới chịu áp lực của thuốc lá nhập lậu và một địa phương có tỷ trọng cửa hàng truyền thống lớn. 

Một cách tiếp cận có thể được nghiên cứu là “cấm có mục tiêu”: không cho phép sản phẩm thuốc lá được nhìn thấy từ bên ngoài cửa hàng; không bố trí tại vị trí dễ tiếp cận hoặc thu hút trẻ em, thanh thiếu niên; đồng thời xem xét một mức nhận diện giới hạn bên trong điểm bán phục vụ giao dịch hợp pháp của người trưởng thành. 

Phương án này không nhất thiết phải là lựa chọn cuối cùng. Nhưng việc so sánh nó với mô hình cấm hoàn toàn có thể giúp cơ quan xây dựng chính sách xác định mức độ can thiệp nào đem lại hiệu quả sức khỏe tốt hơn, với chi phí quản lý và khả năng thực thi phù hợp hơn. 

Nếu kết quả thí điểm cho thấy cấm hoàn toàn giúp giảm rõ rệt mức độ tiếp xúc với thuốc lá, tỷ lệ tuân thủ cao, không tạo gánh nặng đáng kể cho kiểm tra và không làm gia tăng giao dịch bất hợp pháp, đây sẽ là bằng chứng quan trọng để triển khai rộng. Ngược lại, nếu phát sinh những vấn đề ngoài dự kiến, chính sách vẫn còn dư địa điều chỉnh trước khi tác động đến toàn bộ mạng lưới bán lẻ. 

Giai đoạn chuyển tiếp 18 - 24 tháng để chuẩn bị nguồn lực 

Song hành cùng việc thí điểm, đề xuất thời gian chuyển tiếp từ 18 đến 24 tháng được đánh giá là cần thiết nhằm bảo đảm tính khả thi cho việc áp dụng quy định mới.  

Đối với cơ quan quản lý và lực lượng thực thi, khoảng thời gian này giúp ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết (định nghĩa cụ thể về “trưng bày”, tiêu chuẩn tủ/khu vực chứa sản phẩm hợp lệ, quy trình kiểm tra và tiêu chí xử phạt vi phạm), tăng cường tuyên truyền, hướng dẫn để người kinh doanh biết rõ hành vi nào bị cấm... Đồng thời, lực lượng chịu trách nhiệm kiểm tra và xử lý vi phạm cần được đào tạo, tập huấn đồng bộ trên toàn quốc.  

Đối với các cơ sở kinh doanh bán lẻ, hàng vạn hộ kinh doanh nhỏ lẻ, ki-ốt tạp hóa cần lộ trình hợp lý để cải tạo không gian quầy kệ, trang bị nơi cất giữ kín đáo và thích ứng với quy trình giao dịch mới mà không bị gián đoạn hoạt động kinh doanh hợp pháp.  

Hiệu quả của các chính sách mới không chỉ được đo bằng mức độ nghiêm ngặt của quy định, mà còn ở khả năng thực thi, mức độ tuân thủ của thị trường và năng lực ngăn chặn các dòng hàng nằm ngoài hệ thống quản lý chính thức.

Kinh nghiệm quốc tế như tại Singapore cho thấy, ngay cả những quốc gia có hệ thống giám sát chặt chẽ cũng luôn dành khoảng thời gian chuyển tiếp rõ ràng để nâng cao tỷ lệ tuân thủ tự nguyện trước khi chính thức áp dụng chế tài.  

Hiệu quả của một chính sách phòng, chống tác hại thuốc lá không chỉ đo bằng mức độ nghiêm ngặt trên văn bản, mà được đánh giá qua những chuyển biến thực tế. Nếu cân bằng được giữa mục tiêu quản lý, quyền lợi người tiêu dùng, hoạt động của điểm bán và nguồn lực của cơ quan thực thi thì chính sách sẽ đi vào cuộc sống hiệu quả hơn. 

Việc kết hợp chặt chẽ giữa lộ trình chuyển tiếp phù hợp, cơ chế thí điểm thực chứng và tăng cường đấu tranh chống buôn lậu theo Chỉ thị 25/CT-TTg sẽ bảo đảm hài hòa giữa mục tiêu sức khỏe cộng đồng lâu dài và hiệu lực quản lý nhà nước.