Tô phở “gánh” địa chính trị toàn cầu

Nếu may mắn, thế giới có thể tránh được một cuộc suy thoái diện rộng từ cuộc chiến Iran. Tuy nhiên, hy vọng về một cuộc “hạ cánh mềm” cho lạm phát đang dần tan biến. Sự gia tăng đột biến của giá năng lượng không chỉ là một con số trên bảng điện tử; nó đang ngấm dần vào từng hóa đơn sinh hoạt, đe dọa bóp nghẹt sức mua của người tiêu dùng trên toàn cầu.

Hiệu ứng vết bầm 

Thị trường dầu mỏ đang nín thở dõi theo eo biển Hormuz, huyết mạch vận chuyển 20% lượng dầu thô thế giới. Theo phân tích từ The Economist, mỗi 1% sụt giảm nguồn cung có thể đẩy giá dầu tăng thêm 4%. Nếu xung đột được kiểm soát sớm, giá dầu Brent có thể duy trì quanh mốc 100-105 USD/thùng. Lạm phát tại các nền kinh tế tiên tiến sẽ chỉ tăng thêm khoảng 0,5 điểm phần trăm.

Lạm phát năng lượng không bao giờ dừng lại ở trạm xăng. Nó là một chuỗi phản ứng dây chuyền. Giá dầu cao đẩy cước vận chuyển và vé máy bay tăng vọt. Việc mất đi nguồn cung khí đốt và phân bón từ vùng Vịnh đang tạo ra một “cuộc khủng hoảng thực phẩm” tiềm tàng. Tiếp đến, tâm lý người tiêu dùng bị tác động mà các chuyên gia kinh tế gọi đây là “hiệu ứng vết bầm” (the bruise effect). Giá xăng tăng nhanh chóng khiến người dân lo lắng, nhưng nỗi lo sợ về lạm phát sẽ còn hằn sâu trong tâm trí họ sau khi giá dầu hạ nhiệt, gây áp lực lên các yêu cầu tăng lương.

Chỉ mới vài tháng trước, thị trường còn đặt cược vào một chu kỳ giảm lãi suất đồng loạt. Giờ đây, biểu đồ đã thay đổi khi cắt giảm lãi suất gần như đã bị loại khỏi bàn nghị sự của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (FED) và Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB). ECB vừa nâng dự báo lạm phát năm 2026 lên 2,6%, viện dẫn lý do gián đoạn năng lượng.

Thế giới đang trong một trạng thái mong manh, có đủ kho dự trữ để không rơi vào suy thoái ngay lập tức, nhưng cái giá phải trả cho sự ổn định địa chính trị là ví tiền của mỗi người. Lạm phát toàn cầu có thể không chạm mức 2 con số như thập niên 1970, nhưng sẽ đủ cao để khiến kỷ nguyên “tiền rẻ” trở thành ký ức xa vời.

Độ trễ của “cơn bão nhập khẩu”

Dù cách xa vùng Vịnh hàng ngàn km, nền kinh tế Việt Nam không miễn nhiễm với những cơn chấn động từ Iran. Giá xăng tăng khiến chi phí vận chuyển và nguyên liệu đầu vào leo thang. Để tự bảo vệ, các mắt xích kinh tế đồng loạt tăng giá bán, hình thành “lạm phát kỳ vọng”. Như các tiệm phở đồng loạt tăng giá khi nhận thấy giá thịt bò, hành lá và đặc biệt là phí vận chuyển xương hầm tăng vọt. Vòng xoáy này trực tiếp bào mòn chi tiêu và đẩy gánh nặng tài chính cuối cùng lên vai người tiêu dùng.

Đại diện của WinCommerce cho biết họ nhận được đề nghị tăng giá của khoảng 70-80% số nhà cung cấp, thậm chí một số đối tác đã tạm dừng giao hàng để chờ điều chỉnh giá mới. Các doanh nghiệp đang nỗ lực đàm phán nhưng nếu áp lực giá đầu vào tiếp tục gia tăng, giá bán lẻ các mặt hàng trong hệ thống siêu thị có thể tăng từ 5-20%, tùy nhóm hàng, nhất là hàng nhập khẩu, thực phẩm đông lạnh có thời gian vận chuyển kéo dài.

Việt Nam có độ trễ nhất định so với thế giới nhờ các chính sách bình ổn giá và cơ chế điều hành linh hoạt. Tuy nhiên, Việt Nam đang đối mặt với loại lạm phát “nhập khẩu”. “Lạm phát của Việt Nam trong năm nay sẽ chịu áp lực từ cả 2 phía. Thứ nhất là lạm phát chi phí đẩy từ giá dầu, giá vận tải và tỷ giá. Thứ 2 là lạm phát do cầu kéo, vì Việt Nam đang đặt mục tiêu tăng trưởng rất cao và khi nền kinh tế tăng trưởng nóng thì lạm phát thường đi kèm”, Tiến sĩ Nguyễn Trí Hiếu, chuyên gia tài chính, nhận định.

Với 2 áp lực này cùng lúc, mục tiêu kiểm soát lạm phát dưới 4-4,5% trong năm nay sẽ là một thách thức rất lớn, thậm chí có thể nói là thách thức lớn nhất từ đầu năm đến nay. Chính phủ đang đứng trước một thế cờ khó: nếu thắt chặt tiền tệ quá nhanh để kìm lạm phát (dưới mức mục tiêu 4-4,5%), các doanh nghiệp đang trên đà phục hồi sẽ lao đao vì lãi suất cao. Nếu nới lỏng để hỗ trợ tăng trưởng, áp lực tỷ giá VND/USD kết hợp với lạm phát năng lượng có thể khiến VND mất giá, đẩy giá hàng nhập khẩu lên cao hơn nữa.

Trong báo cáo đánh giá nhanh tác động của chiến sự tại Iran đối với kinh tế thế giới và Việt Nam, Tiến sĩ Cấn Văn Lực và nhóm tác giả Viện Đào tạo và Nghiên cứu BIDV dẫn số liệu cho thấy, theo kịch bản tiêu cực và rất tiêu cực (tương ứng với giả thiết chiến sự lan rộng và leo thang kéo dài hơn 4 tháng hoặc hết năm 2026), CPI bình quân cả năm 2026 có thể tăng lên 4,2-4,7% và 4,5-5%, làm giảm tốc độ tăng trưởng kinh tế.
Tại Việt Nam, cuộc chiến ở Iran không chỉ là tin tức trên tivi lúc 19h. Nó hiện diện trong việc người dân cân nhắc xem có nên đổi xe máy điện hay các bà nội trợ phải thắt chặt chi tiêu cuối năm. Để kiềm chế con số lạm phát quý II trong ngưỡng mục tiêu dưới 4,5% cho cả năm, các chuyên gia kinh tế cho rằng cần nhiều giải pháp về điều hành tỷ giá ổn định để giảm bớt áp lực nhập khẩu lạm phát do xăng dầu và nguyên liệu sản xuất chủ yếu nhập bằng USD. Tiếp theo là chính sách kiểm soát giá các mặt hàng do Nhà nước quản lý, việc tăng giá điện, dịch vụ y tế, giáo dục cần được thực hiện giãn cách, tránh dồn vào cùng một thời điểm..