Thay robot, robot thay

Trên phố đi bộ Nguyễn Huệ vào cuối tháng 10, một cuộc phô diễn công nghệ đã thu hút sự chú ý của giới công sở và lao động đô thị tại TP.HCM. Tại Triển lãm Greco lần thứ 4, sự hiện diện của hàng loạt thiết bị tự hành, từ những cỗ máy hình người cử động linh hoạt vốn quen thuộc trên mạng xã hội, cánh tay giao hàng trong kho vận cho đến các robot chà sàn vệ sinh công nghiệp cỡ lớn, không còn dừng lại ở mức độ trình diễn ý niệm. Chúng đang phát đi tín hiệu rõ ràng về việc chuẩn bị thâm nhập sâu vào thị trường lao động thực tế.
 
Kịch bản đang diễn ra tương tự như những gì thị trường từng chứng kiến với chuỗi bán lẻ ẩm thực (F&B) hay làn sóng xe điện: sau khi xác lập vị thế tại thị trường nội địa, các doanh nghiệp công nghệ Trung Quốc bắt đầu mở rộng địa bàn hoạt động. Đại diện Kokobots, đơn vị chuyên cung cấp robot vệ sinh công nghiệp tại Triển lãm, xác nhận các công ty Trung Quốc đang ráo riết tìm kiếm cơ hội tăng trưởng mới tại châu Âu và khu vực Đông Nam Á, trong đó Việt Nam là một điểm đến trọng tâm. 

Theo ước tính từ Ken Research, quy mô thị trường robot công nghiệp tại Việt Nam đạt khoảng 112 triệu USD vào năm 2025, được dự báo duy trì tốc độ tăng trưởng CAGR ở mức 12,88% trong giai đoạn 2026-2031. Dù quy mô thị trường hiện vẫn ở mức khiêm tốn, các nhà sản xuất thiết bị tin rằng điểm bùng phát sẽ sớm xuất hiện khi các tiêu chuẩn sản xuất trong nước bắt buộc phải tương thích với chuỗi cung ứng toàn cầu - nơi đòi hỏi độ chính xác tuyệt đối, chuẩn mực vệ sinh khắt khe và năng suất vượt trội. 

Xu hướng này trùng khớp với cảnh báo trong báo cáo “Vietnam 2045: Trading Up in a Changing World” của World Bank. Tổ chức này nhấn mạnh rằng việc dựa vào lợi thế lao động chi phí thấp và kỹ năng cơ bản đang trở thành lực cản lớn, kìm hãm năng lực tiến sâu vào các nấc thang giá trị cao hơn của kinh tế Việt Nam. 

Tuy nhiên, khoảng cách từ sàn triển lãm hào nhoáng đến dây chuyền nhà máy thực tế còn rất lớn. Phó Giáo sư - Tiến sĩ Nguyễn Quốc Chí, Phó Trưởng Khoa Cơ khí, Trường Đại học Bách khoa - Đại học Quốc gia TP.HCM, chỉ ra rằng phần lớn robot hình người hiện vẫn ở giai đoạn thử nghiệm và biểu diễn. Thách thức cốt lõi nằm ở khả năng tương thích và tích hợp hệ thống, đặc biệt tại một nền kinh tế mà doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) chiếm tỷ trọng áp đảo. Các đơn vị này thường vận hành một “bộ sưu tập” thiết bị chắp vá, đến từ nhiều nhà cung cấp và niên hạn khác nhau. Việc kết nối toàn bộ hệ thống này thành một thể thống nhất là bài toán phức tạp cả về kỹ thuật lẫn chi phí. 

Quan trọng hơn là sự thiếu hụt về dữ liệu vận hành. Một mẫu robot được lập trình và huấn luyện hoàn hảo trong điều kiện nhà xưởng tại Trung Quốc chưa chắc vận hành trơn tru tại Đông Nam Á, do có sự khác biệt lớn về công suất, điều kiện sàn bãi, nhiệt độ môi trường và thói quen thao tác. Việc thu thập dữ liệu hiện trường, tùy biến thuật toán và tối ưu hóa hệ thống bắt buộc phải do nhân sự bản địa đảm nhận nếu muốn tối ưu chi phí vận hành. Nói cách khác, robot không thể chỉ bán như một sản phẩm phần cứng “đóng hộp” rời rạc; chúng đòi hỏi một hệ sinh thái dịch vụ đi kèm bao gồm tư vấn, tích hợp, hiệu chuẩn và bảo trì liên tục. 

Nỗi lo về một làn sóng thay thế lao động quy mô lớn đang hiện hữu, nhưng bức tranh việc làm tổng thể không hoàn toàn mang gam màu tối. Dữ liệu nghiên cứu của World Bank trong giai đoạn 2018-2022 tại 5 nền kinh tế ASEAN cho thấy một nghịch lý quen thuộc của các cuộc chuyển dịch công nghệ: sự ứng dụng của robot đã lấy đi khoảng 1,4 triệu việc làm chính thức của nhóm lao động kỹ năng thấp, nhưng đồng thời tạo ra khoảng 2 triệu việc làm mới cho phân khúc lao động có tay nghề. 

Ông Vương Quan Trường, Phó Tổng Giám đốc phụ trách công nghệ của AICAP, nhận định số lượng cơ hội nghề nghiệp mà làn sóng tự động hóa mở ra không hề thua kém số việc làm mà nó xóa sổ. Điểm nghẽn duy nhất là sự dịch chuyển về mặt kỹ năng. Về lâu dài, các kỹ sư và chuyên gia công nghệ trẻ Việt Nam hoàn toàn có thể nắm giữ các mắt xích giá trị cao: phát triển thư viện phần mềm chuyên biệt, thiết kế giải pháp tự động hóa theo ngành dọc và cung ứng dịch vụ kỹ thuật tối ưu hóa vận hành. 

Để biến tiềm năng này thành hiện thực, giải pháp không nằm ở việc đầu tư dàn trải cho các hệ thống đắt đỏ. Theo Phó Giáo sư - Tiến sĩ Nguyễn Thanh Phương, Phó Hiệu trưởng HUTECH, các doanh nghiệp cần ưu tiên phát triển các nền tảng công nghệ linh hoạt, dạng mô-đun để liên kết những thiết bị sẵn có mà không phải đập đi xây lại từ đầu. 

Song song đó, mô hình đào tạo cần chuyển dịch từ lý thuyết hàn lâm sang thực chiến trên thiết bị và tình huống thực tế của nhà máy, thông qua liên minh chặt chẽ giữa trường đại học, doanh nghiệp công nghệ và nhà sản xuất thiết bị. Đội ngũ này đóng vai trò như những “bác sĩ của robot” - những kỹ thuật viên sở hữu năng lực chẩn đoán “bệnh lý” phần mềm, xử lý lỗi cảm biến, bảo trì phần cứng và hiệu chỉnh cỗ máy thích nghi với sàn xưởng tại chỗ. 

Thách thức từ làn sóng tự động hóa không nằm ở việc máy móc đang ngày càng thông minh hơn, mà nằm ở tốc độ chuyển đổi của con người. Lợi thế nhân công giá rẻ của Việt Nam đang dần khép lại và năng lực làm chủ, sửa chữa cũng như vận hành những cánh tay cơ khí chính là tấm vé quyết định vị thế của lực lượng lao động trong chu kỳ sản xuất tiếp theo.