Công trình xanh không bắt đầu từ công trình mà bắt đầu từ vật liệu

Trong quản trị phát thải toàn cầu, CO₂ không chỉ là một chỉ số môi trường mà còn là một biến số ảnh hưởng đến chi phí, chuỗi cung ứng và vận hành của nhiều ngành, trong đó có xây dựng. Dấu chân carbon (carbon footprint) được sử dụng như một cách lượng hóa tổng phát thải của công trình theo phương pháp đánh giá vòng đời (LCA), từ giai đoạn vật liệu, thi công đến vận hành.

Việt Nam đang bước vào một giai đoạn chuyển tiếp quan trọng trong quản lý phát thải khí nhà kính. Đây là giai đoạn hệ thống quản lý phát thải đang dần được thiết lập, nơi doanh nghiệp vừa thực hiện các yêu cầu tuân thủ như kiểm kê và báo cáo phát thải, vừa chuẩn bị cho cơ chế thị trường carbon trong tương lai. Vì vậy, phát thải CO₂ không còn chỉ mang tính tự nguyện mà đang dần trở thành một phần của hệ thống quản lý theo lộ trình. Chính vì thế, dấu chân carbon cũng đang dần trở thành một chỉ số được theo dõi trong quản trị môi trường của ngành xây dựng.

Dấu chân carbon của một công trình hình thành từ nhiều yếu tố khác nhau: vật liệu xây dựng, năng lượng sử dụng trong quá trình thi công và cả cách công trình được vận hành sau này. Trong đó, vật liệu là phần carbon “đi vào” công trình sớm nhất, bởi phát thải của vật liệu (embodied carbon) đã được hình thành từ trước đó trong quá trình sản xuất tại nhà máy, trước khi vật liệu được đưa vào công trình.

Và thép là một vật liệu điển hình trong các vật liệu xây dựng mang dấu chân carbon vào công trình. Được sử dụng với khối lượng lớn ở nhiều hạng mục của công trình, từ nền móng đến kết cấu, nên việc xem xét dấu chân carbon của thép chính là việc xem xét cường độ phát thải (emission intensity) trong quá trình sản xuất thép, thường được đo bằng lượng CO₂ trên mỗi tấn thép. Chỉ số này phản ánh mức phát thải gắn trực tiếp với từng đơn vị vật liệu được sử dụng trong công trình.

Trong thực hành quản trị phát thải, việc lượng hóa cường độ phát thải giúp các nhà quản trị đánh giá chính xác hơn mức phát thải thực mà vật liệu mang vào trong một dự án xây dựng. Điều này cũng dẫn đến một thực tế quan trọng: một dự án có thể hướng đến các mục tiêu hoặc chứng nhận công trình xanh, nhưng mức phát thải thực gắn với dấu chân carbon của vật liệu vẫn là chỉ số cần được quản trị rõ ràng trong suốt vòng đời của công trình. Theo đó, việc chọn vật liệu không chỉ liên quan đến chi phí hay kỹ thuật, mà còn trực tiếp liên quan đến dấu chân carbon của công trình ngay từ giai đoạn đầu.

Cho nên, việc kiểm soát carbon của một công trình phụ thuộc đáng kể vào cách chuỗi cung ứng vật liệu kiểm soát carbon của chính họ. Nói cách khác, phát thải từ vật liệu xây dựng là một phần quan trọng trong tổng phát thải của công trình, và việc quản trị phát thải không thể tách rời khỏi cách nhà sản xuất vật liệu vận hành hệ thống sản xuất của họ.

Trong ngành thép, việc quản lý phát thải carbon của nhà máy được thể hiện qua công nghệ sản xuất và cách nhà máy quản trị năng lượng. Khi công nghệ được tối ưu và năng lượng được sử dụng hiệu quả, cường độ phát thải trên mỗi tấn thép sẽ giảm xuống.

Tại nhà máy sản xuất xanh Thép Tung Ho - được biết đến là nhà máy cán thép không ống khói đầu tiên tại Việt Nam, nền tảng quản trị dấu chân carbon được hình thành từ cách nhà máy tổ chức toàn bộ quá trình sản xuất. Nhà máy sử dụng 100% thép phế liệu làm nguyên liệu đầu vào và vận hành bằng công nghệ lò hồ quang điện (Electric Arc Furnace - EAF), giúp giảm trên 70% lượng phát thải CO₂ so với công nghệ lò cao truyền thống (BF-BOF), theo cách tiếp cận phổ biến trong ngành.

Bên cạnh đó, việc quản trị dấu chân carbon của Thép Tung Ho không chỉ dừng lại ở việc công bố kết quả phát thải thông qua tài liệu EPD (Environmental Product Declaration), mà còn nằm ở cách nhà máy duy trì việc thu thập dữ liệu sản xuất định kỳ để thực hiện đo lường, cải tiến và quản trị phát thải theo hệ thống của Hiệp hội Thép Thế giới (World Steel Association - WSA), thông qua chương trình Climate Action Programme trong nhiều năm. Đây là cách tiếp cận mang tính thực hành, giúp việc quản trị phát thải không chỉ dừng lại ở báo cáo mà trở thành một phần của vận hành sản xuất.

Nói cách khác, để quản trị carbon của một công trình, cần quản trị luôn cách nhà sản xuất vật liệu vận hành hệ thống phát thải của họ.

Đây là một vòng tuần hoàn trong quản trị phát thải của ngành xây dựng. Trong đó, nhà sản xuất vật liệu kiểm soát phát thải trong quá trình sản xuất; đơn vị thiết kế và nhà thầu tối ưu giải pháp kỹ thuật để công trình sử dụng năng lượng hiệu quả; còn chủ đầu tư là người quyết định cách các yếu tố đó được kết hợp ngay từ giai đoạn đầu của dự án. Theo đó, khi các bên liên quan cùng có logic quản trị carbon ngay từ đầu, công trình có thể giảm lượng phát thải CO₂ một cách đáng kể.