Ung thư và những điều có thể báo trước

Giới khoa học từ lâu đã biết rằng nhiều loại ung thư bắt nguồn từ những nguyên nhân có thể phòng tránh được. Tuy nhiên, những ước tính đáng tin cậy về con số cụ thể vốn rất thưa thớt. Trong báo cáo đăng trên tạp chí Nature Medicine ngày 3/2, nhóm nghiên cứu thuộc Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã cung cấp những số liệu toàn diện nhất từ trước đến nay.

Nghiên cứu này rà soát 30 yếu tố rủi ro, bao gồm các thói quen cá nhân như hút thuốc, uống rượu, cho đến các tác nhân môi trường như ô nhiễm không khí và tình trạng nhiễm trùng. Kết quả cho thấy, trong số gần 20 triệu ca mắc ung thư mới trên toàn cầu vào năm 2022 (năm gần nhất có dữ liệu), có tới 38% là do các yếu tố có thể phòng ngừa. Vì nghiên cứu chưa bao gồm tác động của các chất nghi gây ung thư như một số loại phụ gia thực phẩm, các tác giả ước tính con số thực tế có thể còn cao hơn. Hiện tại, đây là cơ sở rõ ràng nhất cho các nhà hoạch định chính sách trong việc triển khai các biện pháp y tế công cộng nhằm giảm tỉ lệ mắc bệnh.

Rủi ro khác nhau giữa các khu vực, nhưng có hai tác nhân nổi bật ở hầu hết mọi nơi: thuốc lá và nhiễm trùng.

Không ngạc nhiên khi người dân ở mỗi khu vực phải đối mặt với những rủi ro khác nhau. Tuy nhiên, có hai tác nhân nổi cộm ở khắp mọi nơi, đó là thuốc lá và nhiễm trùng. Hút thuốc là nguyên nhân hàng đầu gây ung thư ở nam giới tại hầu hết quốc gia (ngoại trừ khu vực cận Sahara, châu Phi) và ở phụ nữ tại Mỹ, châu Âu và châu Đại Dương. Trong khi đó, nhiễm trùng là thủ phạm chính đối với phụ nữ ở các khu vực còn lại. Tính chung, cứ sáu ca ung thư thì có một ca do thuốc lá, và cứ mười ca thì có một ca do nhiễm trùng. Rượu xếp thứ ba, gây ra 4,6% số ca ung thư ở nam giới và 1,6% ở nữ giới.

Kết quả này một lần nữa gióng lên hồi chuông cảnh báo về tác hại dai dẳng của thuốc lá, vốn liên quan đến ít nhất 15 loại ung thư. Ngay cả những người đã bỏ thuốc vẫn phải đối mặt với rủi ro cao trong nhiều thập kỷ sau đó. Do vậy, nhiều quốc gia đang nỗ lực phát hiện sớm ung thư phổi bằng cách triển khai tầm soát định kỳ bằng phương pháp chụp CT cho cả người đang hút và người đã từng hút thuốc.

Nhiễm trùng gây ung thư cũng là mảng mà sự can thiệp y tế có thể mang lại hiệu quả to lớn. Ví dụ, gần như toàn bộ ca ung thư cổ tử cung đều do nhiễm virus HPV mãn tính. Ung thư gan chủ yếu phát sinh từ virus viêm gan B và C. Trong khi đó, ung thư dạ dày phần lớn do vi khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori) gây ra.

Một số ung thư, như ung thư vú hay tụy, chủ yếu bắt nguồn từ cơ chế sinh học nội tại mà khoa học vẫn chưa giải mã trọn vẹn, nên khó phòng ngừa hơn nhiều.

Nhờ việc đưa vaccine phòng HPV và viêm gan B vào chương trình tiêm chủng định kỳ cho trẻ em, dự báo hàng triệu ca ung thư sẽ được ngăn chặn trong những năm tới. Tại Anh, tỉ lệ ung thư cổ tử cung ở phụ nữ độ tuổi 20 đã giảm tới 90% kể từ năm 2008, thời điểm nước này bắt đầu triển khai tiêm chủng HPV.

Dù chưa có vaccine cho viêm gan C, một loại virus lây qua đường máu, nhưng các liệu pháp kháng virus hiệu quả cao đã xuất hiện trong thập kỷ qua. Đồng thời, việc cải thiện vệ sinh thực phẩm, điều kiện sống và sự phổ biến của kháng sinh trong thế kỷ qua đã khiến tỉ lệ nhiễm H. pylori giảm mạnh. Tuy nhiên, mức độ cải thiện không đồng đều. Tình trạng nhiễm H. pylori ở trẻ nhỏ vẫn còn phổ biến ở các nước nghèo, nơi ung thư dạ dày thường xuyên xảy ra hơn nhiều.

Dù có nhiều lý do để lạc quan, một số loại ung thư vẫn khó phòng ngừa hơn những loại khác. Đơn cử như ung thư vú và ung thư tuyến tụy chủ yếu khởi phát từ các cơ chế sinh học nội tại mà giới khoa học vẫn chưa giải mã hoàn toàn. Hy vọng rằng một ngày nào đó, những căn bệnh này cũng sẽ chuyển từ “khó tránh” sang “có thể phòng ngừa”.

Có thể bạn quan tâm:

Vẻ rạng ngời trong thời u ám

Nguồn The Economist