Tuổi bạc hy vọng vàng

Những ngày giữa tháng 1/2026, thông tin về việc Hà Nội tổ chức các câu lạc bộ hỗ trợ người trẻ kết hôn đã thu hút hàng chục ngàn lượt tương tác trên mạng xã hội. Đằng sau những sáng kiến kết nối này là một thực tế khốc liệt: Việt Nam đang già hóa với tốc độ nằm trong nhóm 10 quốc gia nhanh nhất toàn cầu, nhanh hơn cả Nhật và Hàn Quốc ở giai đoạn tương đương.

Quốc gia từng nổi danh với “cơ cấu dân số vàng” đang đứng trước một bước ngoặt lịch sử. Năm 2026 không chỉ là thời điểm áp lực dân số hiện hữu mà còn là năm bản lề cho những cải cách quyết liệt nhằm biến hưu trí từ gánh nặng ngân sách thành động lực cho thị trường vốn.

Nới lỏng lưới an sinh trước “cơn lốc bạc”

Việt Nam đã bước vào giai đoạn già hóa từ năm 2011 và dự kiến sẽ trở thành xã hội “siêu già” vào năm 2056. Năm 2024, cả nước có khoảng 14,2 triệu người từ 60 tuổi trở lên, được dự báo sẽ tăng lên 27,5 triệu vào năm 2044. Tốc độ này đang đặt Việt Nam vào nhóm 10 quốc gia già hóa nhanh nhất toàn cầu, thậm chí nhanh hơn cả Nhật và Hàn Quốc ở các giai đoạn tương đương. 

“Điều đáng lo không chỉ là tốc độ già hóa, mà là chúng ta đang đối mặt với rủi ro già trước khi giàu”, bà Lê Vân, Giám đốc Phát triển Kinh doanh tại Công ty Quản lý Quỹ Vietcombank (VCBF), chia sẻ. 

So với các nước láng giềng, quy mô tích lũy hưu trí của Việt Nam vẫn rất khiêm tốn. Tại Singapore, Quỹ CPF quản lý 490 tỷ USD, tương đương 85% GDP vào cuối năm 2025. Quỹ EPF của Malaysia quản lý 311 tỷ USD, tương đương 66% GDP. Trong khi đó, tại Việt Nam, Quỹ Bảo hiểm Xã hội tích lũy đến cuối năm 2024 đạt 1,5 triệu tỷ đồng, chỉ tương đương khoảng 11% GDP ước tính năm 2025.

Sự chênh lệch này cho thấy dư địa khổng lồ để Việt Nam phát triển các trụ cột tài chính dài hạn. Để ứng phó, Luật Bảo hiểm xã hội 2024 (có hiệu lực từ ngày 1/7/2025) đã đưa ra những thay đổi mang tính bước ngoặt. Đó là rút ngắn thời gian tối thiểu để hưởng lương hưu giảm từ 20 năm xuống còn 15 năm. Chính sách này nhằm gia tăng sự gắn kết của người lao động, giảm thiểu tình trạng rút bảo hiểm xã hội một lần, vốn là nỗi đau đầu của các nhà hoạch định chính sách.

Đồng thời, năm 2026 đánh dấu sự bùng nổ của Quỹ hưu trí bổ sung tự nguyện theo Nghị định 85/2026/NĐ-CP. Đây không còn là khái niệm xa xỉ mà đã trở thành chiến lược giữ chân nhân tài của các doanh nghiệp nội địa. 

Sự chuyển hướng của Việt Nam phản ánh một hệ sinh thái tài chính đang dần trưởng thành. Bằng cách tập trung vào khu vực lao động chính thức, Nhà nước đang đặt cược vào sự ổn định định chế thay vì tính phổ quát đại trà.

Đối với các tập đoàn đa quốc gia tại Việt Nam, quy định này cung cấp một khung pháp lý rõ ràng để xây dựng “Đề xuất giá trị dành cho nhân viên” (EVP). Đối với thị trường vốn nội địa, nó hứa hẹn một dòng vốn tổ chức dài hạn và ổn định, được bảo vệ bởi những bức tường lửa pháp lý cần thiết.

Việt Nam đã bước vào giai đoạn già hóa từ năm 2011 và dự kiến sẽ trở thành xã hội “siêu già” vào năm 2056. Ảnh: shutterstock.com

Quỹ lớn tìm “mỏ neo” mới cho thị trường vốn 

Các định chế tài chính lớn đang quan sát một sự dịch chuyển dòng tiền chưa từng có. Khi lãi suất tiết kiệm không còn duy trì ở mức cao hấp dẫn như thập kỷ trước, giới trung lưu Việt Nam bắt đầu tìm kiếm các sản phẩm hưu trí có tính cá nhân hóa cao hơn.

“Chúng ta đang thấy sự hình thành của một tầng lớp nhà đầu tư tổ chức mới. Quỹ hưu trí không chỉ là khoản tiết kiệm của người lao động, nó là vốn mồi cho thị trường chứng khoán, giúp giảm bớt sự biến động khi phụ thuộc quá nhiều vào nhà đầu tư cá nhân F0”, một chuyên gia phân tích tại Công ty Chứng khoán SSI nhận định.

Khoảng trống thu nhập hưu trí đang mở ra cơ hội vàng cho các định chế tài chính. Năm 2026, cuộc đua tập trung vào việc tối ưu hóa tài sản và thiết kế các sản phẩm “may đo”. Dragon Capital tiếp tục tiên phong với dòng sản phẩm “Hưu trí an vui”, sở hữu hệ thống vận hành hoàn thiện từ năm 2021. VCBF có Quỹ Hưu trí Cân bằng, tập trung vào tăng trưởng dài hạn từ cổ phiếu và trái phiếu. SSIAM cạnh tranh bằng chiến lược thiết kế quỹ hưu trí độc lập cho các tập đoàn lớn để quản trị nhân sự. VinaCapital đẩy mạnh chương trình đầu tư định kỳ VinaSIP với mức vốn tiếp cận chỉ từ 100.000 đồng/tháng. 

Tại khối bảo hiểm, Sun Life Việt Nam, Bảo Việt, Dai-ichi Life vẫn là đối thủ đáng gờm nhờ đội ngũ đại lý khổng lồ. Riêng Sun Life đã quản lý nguồn quỹ hưu trí tự nguyện vượt 4.483 tỷ đồng vào năm 2025.

Quy mô thị trường quỹ hưu trí toàn cầu năm 2026 ước đạt 70.890 tỷ USD, phản ánh xu hướng dịch chuyển mạnh mẽ từ mô hình hưu trí công sang cấu trúc đa tầng (công cộng - doanh nghiệp - cá nhân). 

Tại các thị trường phát triển, quỹ hưu trí là dòng tiền lớn nhất đổ vào chứng khoán. Ở Việt Nam, hơn 87% giá trị giao dịch hiện vẫn đến từ nhà đầu tư cá nhân, dẫn đến những đợt điều chỉnh sâu do tâm lý ngắn hạn. Quỹ hưu trí đóng vai trò như một “mỏ neo” nhờ tầm nhìn dài hạn 20-30 năm, cho phép họ hành động ngược chu kỳ và làm lực đỡ thực sự cho thị trường. 

Ông Nguyễn Minh Hạnh, Giám đốc Trung tâm Phân tích, Công ty Chứng khoán Sài Gòn - Hà Nội (SHS), nhận định: “Với lực lượng lao động 35 triệu người, nếu mỗi người tích lũy 2-3 triệu đồng/tháng, nguồn vốn này sẽ tạo ra sự bền vững chưa từng có cho thị trường”.

“Việt Nam thực sự cần thêm lực đỡ đó. Khi dân số bước vào giai đoạn già hóa nhanh từ năm 2036, gánh nặng an sinh sẽ tăng lên, Ngân sách Nhà Nước sẽ bị co hẹp và người lao động sẽ không còn đủ thời gian tích lũy để tự lo cho tuổi nghỉ hưu của mình”, bà Lê Vân của VCBF nói. 

Khoảng trống thu nhập hưu trí đang mở ra cơ hội vàng cho các định chế tài chính. Ảnh: Minh họa A.I

Theo số liệu của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và FiinGroup, cuối năm 2024 Việt Nam có 43 công ty quản lý quỹ đang hoạt động ổn định. Tổng tài sản quản lý (AUM) của các quỹ đầu tư, bao gồm quỹ mở, quỹ liên kết bảo hiểm, quỹ hưu trí đạt khoảng 25,6 tỷ USD, chỉ tương đương 5,9% GDP - một tỷ lệ rất thấp so với một số quốc gia trong khu vực châu Á như Trung Quốc (19,1%), Thái Lan (20,4% GDP), Malaysia (51,5% GDP) hay Hàn Quốc (33,2% GDP). 

Dữ liệu từ FiinGroup cho thấy, mô hình tăng trưởng hiện vẫn phụ thuộc lớn vào tín dụng ngân hàng (tỷ lệ tín dụng/GDP đã ở mức cao khoảng 146% cuối năm 2025), trong khi dư địa mở rộng tín dụng bị giới hạn bởi rủi ro hệ thống và yêu cầu ổn định vĩ mô. Đầu tư công giữ vai trò dẫn dắt nhưng khó mở rộng mạnh về quy mô, còn FDI chủ yếu nâng năng lực sản xuất hơn là bổ sung thanh khoản tài chính.

“Trong bối cảnh đó, việc tái định vị hệ thống huy động vốn theo hướng lấy thị trường vốn, đặc biệt các kênh phi ngân hàng như trái phiếu doanh nghiệp, làm trụ cột là điều kiện then chốt để khai mở nguồn vốn dài hạn cho khu vực tư nhân”, chuyên gia của FiinGroup nhận định. 

Sau những biến động của thị trường trái phiếu doanh nghiệp và một số sự cố trên thị trường chứng khoán gần đây, người dân đang thận trọng hơn. Điều đó hoàn toàn có thể hiểu được. Nhưng đây cũng là cơ hội để các công ty quản lý quỹ có uy tín, minh bạch trong quản trị và nhất quán trong hiệu suất tạo ra sự khác biệt thực sự.

Khi Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới với định hướng nâng tầm thị trường vốn và gia tăng tích lũy tài sản dài hạn cho người dân, các công ty quản lý quỹ cần có sự chuẩn bị bài bản và mang tính nền tảng để bắt kịp xu hướng phát triển trong giai đoạn tới. Quỹ Bảo hiểm Xã hội Việt Nam hiện vẫn chủ yếu đầu tư vào trái phiếu chính phủ. Việc đa dạng hóa danh mục sang cổ phiếu và tài sản thay thế là yêu cầu bắt buộc để tối ưu hóa lợi nhuận cho người lao động.

Ở góc độ sản phẩm và giải pháp đầu tư, bà Đặng Thị Lan Hương, Tổng Giám đốc Công ty Quản lý Quỹ Rồng Việt (VDAM), cho rằng các công ty quản lý quỹ cần đa dạng hóa sản phẩm theo hướng phục vụ nhu cầu tích lũy dài hạn của người dân như quỹ mở, ETF, quỹ hưu trí, quỹ cân bằng và sắp tới là các quỹ đầu tư công cụ thị trường tiền tệ và ETF vàng. Các sản phẩm đều được thiết kế xoay quanh mục tiêu tài chính, khả năng chịu rủi ro và thời gian đầu tư của nhà đầu tư, đồng thời tạo sự linh hoạt cho nhà đầu tư trong việc sử dụng dòng vốn.

Đồng quan điểm, bà Trịnh Quỳnh Giao, Tổng Giám đốc Công ty Quản lý Quỹ PVI (PVI AM), cho biết, bên cạnh các quỹ cổ phiếu, quỹ trái phiếu truyền thống, ngành quản lý tài sản cần phát triển các sản phẩm mới như quỹ hưu trí, quỹ hạ tầng, quỹ công cụ thị trường tiền tệ, ETF theo chủ đề, quỹ đầu tư tư nhân (PE), quỹ đầu tư mạo hiểm (VC), cũng như dịch vụ quản lý tài sản/ủy thác dành cho các phân khúc khách hàng khác nhau. 

“Việc hợp tác với ngân hàng, công ty chứng khoán, doanh nghiệp bảo hiểm và các nền tảng số để phân phối sản phẩm quỹ, kết hợp với giáo dục tài chính cho nhà đầu tư sẽ là hướng đi quan trọng”, bà Giao nói.

Ngoài ra, xu hướng toàn cầu đang hướng đến danh mục theo ESG (môi trường, xã hội và quản trị), minh bạch thông tin và ứng dụng WealthTech/Robo-advisory với tổng tài sản quản lý toàn cầu dự kiến tăng 2,5 lần đến năm 2027 (theo Statista, 2024). 

Các công ty quản lý tài sản Việt Nam nếu chuẩn hóa sớm sẽ có lợi thế cạnh tranh lớn khi đón dòng vốn ngoại, giữa lúc thị trường chứng khoán Việt Nam đang ở giai đoạn nước rút quan trọng để được FTSE Russell nâng hạng từ thị trường cận biên lên mới nổi, dự kiến vào tháng 9/2026. 

Vượt qua rào cản cuối cùng

Dữ liệu từ Mordor Intelligence cho thấy, quy mô thị trường quỹ hưu trí năm 2026 ước đạt 70.890 tỷ USD, tăng từ mức 67.160 tỷ USD năm 2025 và được dự báo sẽ đạt 92.830 tỷ USD vào năm 2031, với tốc độ tăng trưởng kép hằng năm (CAGR) 5,55% trong giai đoạn 2026-2031. 

Quỹ Đầu tư Hưu trí Nhật (GPIF) là quỹ hưu trí lớn nhất thế giới với AUM hơn 1.500 tỷ USD. Quỹ này tuân thủ tỷ lệ phân bổ 50-50 cho cổ phiếu và tài sản lợi nhuận cố định. Ở 2 hạng mục này lại chia đều cho tài sản trong nước và ngoài nước để đảm bảo tính đa dạng. Một quỹ hưu trí lớn khác tại châu Á là Cơ quan Hưu trí Quốc gia (NPS) của Hàn Quốc với AUM 827 tỷ USD, lớn thứ 3 thế giới.

Sự tăng trưởng này dựa trên sự chuyển dịch mạnh mẽ trên toàn cầu từ các kế hoạch phúc lợi xác định (DB) sang các kế hoạch đóng góp xác định (DC), các biện pháp thúc đẩy quy định nhằm tăng cường sự tham gia và đóng góp, cùng với dòng vốn ổn định từ lực lượng lao động già hóa đang tìm kiếm thu nhập an toàn sau khi nghỉ hưu. Xét theo chiến lược đầu tư, quỹ chủ động vẫn chiếm 54,35% thị phần quỹ hưu trí toàn cầu vào năm 2025, trong khi các quỹ thụ động dự kiến sẽ ghi nhận tốc độ tăng trưởng nhanh nhất với CAGR 6,02% đến năm 2031.

Khi Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới với định hướng nâng tầm thị trường vốn và gia tăng tích lũy tài sản dài hạn cho người dân, các công ty quản lý quỹ cần có sự chuẩn bị bài bản và mang tính nền tảng để bắt kịp xu hướng phát triển trong giai đoạn tới. Ảnh: shutterstock.com

Tại Việt Nam, dù khuôn khổ pháp lý cho quỹ hưu trí tự nguyện có từ năm 2016, song các quỹ chỉ thực sự vận hành từ năm 2021. Đến cuối năm 2024, mới có 7 quỹ với tổng tài sản khoảng 1.549 tỷ đồng và hơn 24.000 người tham gia - một con số vô cùng khiêm tốn so với quy mô dân số trên 100 triệu người. Thực trạng này phản ánh một lỗ hổng lớn trong cấu trúc tiết kiệm quốc gia. Quỹ hưu trí bổ sung vẫn chưa thể trở thành công cụ tài chính phổ biến, đặc biệt với khu vực lao động phi chính thức  - nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất và đối mặt với rủi ro thu nhập cao nhất.

Dù đầy hứa hẹn, nhưng thị trường vẫn đối mặt với nhiều rào cản. Trong đó, về quy định đầu tư, quỹ hưu trí phải dành tối thiểu 40% tài sản cho trái phiếu chính phủ và không quá 30% cho chứng khoán niêm yết. Rủi ro lạm phát cũng trở thành gánh nặng khi lạm phát 2% cũng biến một danh mục lợi nhuận 4-5% có thể cạn kiệt sớm 10-20 năm so với kỳ vọng nghỉ hưu dài. Đòn bẩy tài chính là lực cản khác vì tỷ lệ tín dụng/GDP của Việt Nam đã ở mức cao, đặt ra yêu cầu phải lấy thị trường vốn làm trụ cột thay thế.

Một bước ngoặt lớn mới đây là khái niệm hưu trí bổ sung tự nguyện đã được chính thức “luật hóa”, đánh dấu bằng việc Bộ Tài chính lấy ý kiến cho dự thảo Nghị định mới nhằm hoàn thiện khung khổ cho phân khúc này. Theo các chuyên gia, quy định buộc các quỹ dành phần lớn tỷ trọng cho trái phiếu chính phủ giúp đảm bảo an toàn nhưng lại khiến lợi suất kém hấp dẫn. Việc nới rộng biên độ đầu tư vào các tài sản có hiệu suất cao hơn là chìa khóa để cải thiện khả năng tăng trưởng tài sản cho người tham gia. 

Sự góp mặt của khối doanh nghiệp nội địa vẫn còn hạn chế do thiếu hụt thông tin về lợi ích kép: quản trị nhân sự và tối ưu hóa thuế. Các chương trình truyền thông minh bạch về an sinh và lợi ích thực chất sẽ là cú hích để mở rộng dòng tiền chảy vào hệ thống quỹ. 

Nếu có so sánh, thị trường Việt Nam vẫn đang trong quá trình đuổi theo các nước láng giềng ASEAN. Chẳng hạn, mô hình chủ đạo của quỹ hưu trí tự nguyện tại Việt Nam được hỗ trợ bởi doanh nghiệp và cá nhân tự nguyện, tập trung vào đầu tư trái phiếu chính phủ và cổ phiếu blue-chip. Việt Nam vẫn đang nỗ lực xây dựng “trụ cột thứ 3” (hưu trí tự nguyện) để giảm tải cho Quỹ Bảo hiểm Xã hội (trụ cột 1), vốn đang chịu áp lực từ tốc độ già hóa dân số nhanh bậc nhất thế giới. 

Trong khi đó, Thái Lan đã vận hành Quỹ Tương trợ Hưu trí (RMF) rất thành công nhờ các ưu đãi thuế cực cao và sự hiểu biết tài chính của người dân tốt hơn. Quỹ này đầu tư đa dạng hóa quốc tế và tích hợp ESG. Còn Malaysia thúc đẩy Quỹ dự phòng EPF có tính bắt buộc mạnh mẽ, với chiến lược đầu tư toàn cầu và sở hữu đội ngũ quản lý chuyên nghiệp hàng đầu thế giới.

Để tiến xa hơn, các doanh nghiệp quản lý quỹ tại Việt Nam cần chứng minh được hiệu suất đầu tư ổn định, trong khi Chính phủ cần tiếp tục duy trì chính sách thuế nhất quán. Cuộc đua này không dành cho những tay chơi ngắn hạn, mà là cuộc đua tiếp sức để bảo vệ tương lai tài chính của một dân số đang già đi nhanh chóng.

Các chuyên gia cảnh báo rằng trong bối cảnh kinh tế toàn cầu biến động, chính phủ nhiều nước định hướng nguồn vốn hưu trí phục vụ các mục tiêu phát triển trong nước. Theo bà Margaret Franklin, Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc Điều hành của Viện CFA, các quy định và chính sách, từ thuế đến yêu cầu đầu tư, đều có ảnh hưởng lớn đến việc phân bổ vốn của các quỹ hưu trí...

Nếu kích hoạt thành công dòng vốn hưu trí, Việt Nam không chỉ giải quyết được bài toán an sinh mà còn tạo ra nội lực khổng lồ để thúc đẩy mục tiêu tăng trưởng GDP giai đoạn tới. Đối với những nhà đầu tư hay những người lao động Gen Z đang bắt đầu đóng các đồng bảo hiểm đầu tiên, quỹ hưu trí không chỉ là một con số trên sổ sách. Đó là lời cam kết về một “tuổi già có phẩm giá” giữa lòng một nền kinh tế đang vươn mình mạnh mẽ nhất Đông Nam Á. 

“Xây dựng hệ thống bảo hiểm hưu trí bổ sung trong lúc cơ cấu dân số còn trẻ vừa là lựa chọn chiến lược, vừa là nghĩa vụ với thế hệ sau”, bà Lê Vân của VCBF nhận định.