Ngã ba đường A.I

Giới hạn của mô hình cũ

Tại Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026, những ánh đèn flash không ngừng nháy sáng khi một tầm nhìn mới về tương lai kinh tế Việt Nam được phác thảo. Không còn là những câu chuyện về dệt may hay lắp ráp điện tử giá rẻ, các nhà hoạch định chính sách và giới tinh hoa công nghệ đang hướng về một mục tiêu đầy tham vọng: biến trí tuệ nhân tạo (A.I) thành hạ tầng sản xuất cốt lõi của quốc gia.

Sự phấn khích này không phải là không có cơ sở. Theo báo cáo Vietnam AI Economy 2025, A.I dự kiến sẽ đóng góp tới 130 tỷ USD vào GDP của Việt Nam đến năm 2040. Thậm chí, một đề xuất chiến lược mới mang tên AI-X còn đặt mục tiêu cao hơn: đóng góp từ 150-250 tỷ USD vào năm 2045.

Tuy nhiên, đằng sau những con số hào nhoáng là một thực tế ngổn ngang về hạ tầng và nhân lực, đặt Việt Nam trước một câu hỏi lớn: “Liệu đây sẽ là động lực tăng trưởng thực chất hay chỉ là một “cơn sốt” công nghệ khác sắp bị lãng quên?”.

Nền kinh tế Việt Nam từ lâu đã vận hành dựa trên lợi thế lao động giá rẻ và khai thác tài nguyên. Nhưng “cửa sổ vàng” đó đang dần đóng lại. Chi phí nhân công tăng cao trong khi năng suất lao động vẫn ở mức khiêm tốn, chỉ bằng 7,6% so với Singapore và chưa bằng một nửa của Thái Lan. 

“Thế giới đang chứng kiến sự bứt phá của những quốc gia nắm bắt được làn sóng công nghệ, trong khi các nền kinh tế chậm thích ứng có nguy cơ tụt hậu sâu. Việc lựa chọn mô hình phát triển dựa trên khoa học công nghệ không còn là một lựa chọn, mà là yếu tố tất yếu”, Phó Giáo sư - Tiến sĩ Nguyễn Đức Minh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, đã đưa ra một lời cảnh báo trực diện.

Sự chuyển dịch này đòi hỏi một tư duy mới. Thay vì coi A.I là một công cụ hỗ trợ rời rạc, các chuyên gia đề xuất nhìn nhận dữ liệu như một “yếu tố sản xuất” mới và A.I là “động cơ” để chuyển hóa nguồn nguyên liệu đó thành giá trị thặng dư.

Những hòn đảo công nghệ

Việt Nam không thiếu những điểm sáng. Các tập đoàn như FPT, Viettel và Vingroup đang nỗ lực xây dựng các trung tâm R&D và công bố các nghiên cứu đẳng cấp quốc tế. Với hơn 765 startup A.I, Việt Nam hiện đứng thứ 2 tại Đông Nam Á về số lượng doanh nghiệp khởi nghiệp trong lĩnh vực này, chỉ sau Singapore.

Nhưng những “hòn đảo” thành công này vẫn chưa thể tạo thành một hệ sinh thái bền vững. Điểm nghẽn lớn nhất nằm ở con người. Mỗi năm, Việt Nam có 60.000 kỹ sư công nghệ thông tin tốt nghiệp, nhưng chỉ có khoảng 300 người được coi là chuyên gia A.I thực thụ. Thêm vào đó, việc thiếu hụt hạ tầng siêu máy tính nội địa buộc các doanh nghiệp phải thuê dịch vụ từ AWS hay Google Cloud với chi phí đắt đỏ.

Ông Nguyễn Trung Chính, Chủ tịch Tập đoàn Công nghệ CMC, người vừa đề xuất khung chiến lược AI-X với 8 trụ cột và 50 hành động, nhận định: “Chúng ta cần chuyển từ tư duy kinh tế dữ liệu sang kinh tế A.I. A.I phải trở thành hạ tầng sản xuất cốt lõi, tương tự như điện năng trong nền kinh tế công nghiệp hay internet trong nền kinh tế số”. 

Sandbox hay rào cản?

Trong khi Singapore đã có khung quản trị A.I từ năm 2019, hệ thống pháp lý của Việt Nam vẫn ở giai đoạn “đang hoàn thiện”. Nghị định về bảo vệ dữ liệu cá nhân ra đời giúp người dùng có quyền kiểm soát, quyết định và yêu cầu các nền tảng số như Zalo, Facebook, ngân hàng số, sàn thương mại điện tử... phải minh bạch trong việc thu thập, sử dụng và bảo vệ dữ liệu...

Tuy nhiên, việc thiếu một cơ chế sandbox (khung thử nghiệm) rõ ràng khiến nhiều startup A.I trong lĩnh vực y tế hay tài chính phải chùn bước trước những quy trình kiểm định kéo dài. Theo khảo sát của Bộ Thông tin và Truyền thông năm 2024 (nay là Bộ Khoa học và Công nghệ), chỉ khoảng 12% doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) từng thử nghiệm ứng dụng A.I và tỷ lệ duy trì thành công sau 1 năm chỉ dưới 5%. Con số này tương phản hoàn toàn với tỷ lệ trên 50% tại Singapore, nơi chính phủ tài trợ trực tiếp cho các SME ứng dụng công nghệ.

Lịch sử công nghệ đã chứng minh rằng mỗi chu kỳ đổi mới chỉ kéo dài vài năm. Nếu không thể tự chủ về dữ liệu và thuật toán, Việt Nam sẽ tiếp tục rơi vào kịch bản cũ: trở thành thị trường tiêu thụ và lệ thuộc vào công nghệ ngoại nhập. Con số 130 tỷ USD hay 250 tỷ USD sẽ chỉ là những ước mơ trên giấy nếu thiếu đi những hành động quyết liệt. Đó là việc mở rộng sandbox, hoàn thiện Luật Dữ liệu cá nhân và đặc biệt là thúc đẩy hợp tác thực chất giữa đại học và doanh nghiệp để đào tạo nhân lực.

Việt Nam đang đứng trước ngã ba đường, hoặc là bứt phá để trở thành một “quốc gia A.I”, hoặc chấp nhận vai trò người theo sau. Cơ hội vàng đang nằm trong tầm tay, nhưng nó sẽ không dừng lại để chờ đợi bất kỳ ai.