Ngôi thứ mới của điện tử Việt Nam

Báo cáo mới nhất về dòng chảy thương mại xuyên Thái Bình Dương vừa xác nhận một cột mốc mà giới quan sát đã dự đoán từ lâu: lần đầu tiên, Việt Nam đã vượt qua Trung Quốc để trở thành nhà cung cấp hàng đầu cho thị trường Mỹ trong một số danh mục điện tử then chốt. Đây không chỉ là sự thay đổi về con số, mà là sự tái định nghĩa lại bản đồ chuỗi cung ứng toàn cầu.

Cuộc đổi ngôi bất ngờ

Dữ liệu hải quan Mỹ quý I/2026 cho thấy sự sụt giảm đáng kể thị phần của Trung Quốc trong các nhóm hàng: smartphone, laptop và thiết bị mạng. Theo đó, Việt Nam hiện chiếm hơn 35% lượng smartphone xuất khẩu vào Mỹ, đẩy Trung Quốc xuống vị trí thứ 2. Trong khi xuất khẩu điện tử từ Trung Quốc sang Mỹ giảm 12% do các rào cản thuế quan và chính sách “de-risking” (giảm rủi ro) thì xuất khẩu từ Việt Nam lại tăng trưởng 2 con số.

Sự trỗi dậy của Việt Nam là kết quả trực tiếp từ chiến lược dịch chuyển của các nhà sản xuất OEM (sản xuất thiết bị gốc) cho Apple, Google và Microsoft. Các cơ sở tại Bắc Ninh và Thái Nguyên giờ đây là “trái tim” mới của chuỗi cung ứng Bắc Mỹ. Lợi thế này của Việt Nam không đến từ sự ngẫu nhiên, mà từ sự hội tụ của nhiều yếu tố. Trước hết là lá chắn thuế quan. Trong khi hàng điện tử Trung Quốc phải đối mặt với mức thuế 301 lên tới 25%, hàng hóa từ Việt Nam vẫn tận dụng được các ưu đãi thuế quan và sự ổn định của quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện Việt - Mỹ.

Bên cạnh đó là sự hoàn thiện của chuỗi cung ứng “cận biên”. Việc các nhà cung cấp linh kiện từ Trung Quốc (Tier 1 và Tier 2) ồ ạt sang Việt Nam xây dựng nhà máy đã giúp Việt Nam giải quyết được bài toán “nội địa hóa tại chỗ”, cho phép các sản phẩm hoàn thiện đáp ứng quy tắc xuất xứ để hưởng thuế suất thấp. Mặc dù Trung Quốc vẫn mạnh về hạ tầng, nhưng chi phí vận hành tại Việt Nam năm 2026 vẫn giữ được mức hấp dẫn hơn đối với các đơn hàng lắp ráp quy mô cực lớn...

Vì thế, các tập đoàn hàng đầu như Samsung, LG, Intel, SK Hynix... đã đầu tư hàng chục tỷ USD vào Việt Nam, biến Việt Nam trở thành trung tâm sản xuất và xuất khẩu điện tử quy mô lớn của thế giới. Mới đây, ông Park Hong Geun, Giám đốc LG Innotek Vietnam, cho biết nhà máy V3 chuyên sản xuất modul camera cho smartphone, giải pháp quang học cho thiết bị AR/VR và xe thông minh đã chính thức đi vào vận hành. Đây là sự kiện diễn ra trong bối cảnh các tập đoàn công nghệ Hàn Quốc đang tăng cường đầu tư tại Đông Nam Á nhằm đa dạng hóa chuỗi cung ứng và tận dụng lợi thế chi phí. Việt Nam, với vị trí chiến lược và lực lượng lao động dồi dào, tiếp tục là điểm đến trọng tâm trong chiến lược này.

Theo số liệu từ Cục Hải quan, tính đến ngày 15/3, xuất khẩu điện tử đạt khoảng 37,5 tỷ USD, tăng 9,36 tỷ USD so với cùng kỳ năm trước. Nhu cầu thị trường vẫn duy trì, đồng thời Việt Nam tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong mạng lưới sản xuất công nghệ toàn cầu.

Điểm đến A

Tuy nhiên, đằng sau những con số đẹp là những thực tế cần cái nhìn tỉnh táo. Đầu tiên, cần nhìn vào giá trị gia tăng thực sự. Phần lớn giá trị của các thiết bị “Made in Vietnam” vẫn nằm ở các con chip xử lý và màn hình nhập khẩu. Việt Nam đang thắng ở khâu lắp ráp cuối cùng (final assembly), nhưng cuộc chiến ở khâu thiết kế và bán dẫn (R&D) vẫn là sân chơi mà Trung Quốc và Mỹ đang nắm giữ.

Tăng trưởng xuất khẩu chưa đồng nghĩa với việc doanh nghiệp trong nước gia tăng được tỷ trọng giá trị. Đến giữa tháng 3/2026, khu vực doanh nghiệp FDI đạt 76,68 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu, chiếm khoảng 79% tổng kim ngạch cả nước. Đại diện Hiệp hội Doanh nghiệp Điện tử Việt Nam (VEIA) thừa nhận dù kim ngạch tăng cao, nhưng hoạt động sản xuất và xuất khẩu phần lớn vẫn nằm trong tay các doanh nghiệp FDI lớn như Samsung, LG, Intel, Foxconn hay Canon.

Hàm lượng giá trị gia tăng nội địa trong xuất khẩu ở mức thấp so với các nước trong khu vực và trên thế giới. Trong ngành điện - điện tử vốn chiếm 33,1% xuất khẩu của Việt Nam thì hàm lượng giá trị gia tăng nội địa chỉ ở mức 26,9%, thấp hơn đáng kể so với Thái Lan, Indonesia, Ấn Độ, Trung Quốc và Hàn Quốc. “Nếu không làm chủ công nghệ, chúng ta sẽ phụ thuộc”, ông Nguyễn Văn Đông, Chủ tịch VEIA, nhấn mạnh. Theo ông, để khẳng định vị thế trong cuộc cạnh tranh toàn cầu, ngành điện tử Việt Nam cần vượt qua giới hạn của mô hình gia công truyền thống. 

Mặt khác, cũng cần nhìn vào rủi ro khi việc Việt Nam chiếm vị thế quá lớn trong thặng dư thương mại của Mỹ có thể trở thành mục tiêu tiếp theo của các biện pháp phòng vệ thương mại từ Washington nếu chính quyền Trump tiếp tục đẩy mạnh chính sách bảo hộ.

“Việt Nam đang dần trở thành một trung tâm về sở hữu trí tuệ thay vì chỉ là quốc gia sản xuất cho thế giới”, ông Daniel Theobald, chuyên gia robotics, A.I, IoT và là nhà sáng lập MassRobotics, nhận định. Theo các chuyên gia, Việt Nam đang chuyển dịch mạnh mẽ tư duy phát triển, từ gia công sang làm chủ, từ lắp ráp sang thiết kế, từ tham gia chuỗi giá trị sang kiến tạo chuỗi giá trị. 

Ông Đàm Đắc Quang, CEO Lumi Smart Factory, cho rằng để nâng sức cạnh tranh cho ngành điện tử Việt Nam, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp như ưu đãi thuế cho doanh nghiệp EMS công nghệ cao, hỗ trợ tín dụng, giảm thuế nhập khẩu đối với các linh kiện trong nước chưa sản xuất được, đồng thời thúc đẩy nội địa hóa từ khu vực FDI, phát triển khu công nghiệp chuyên ngành, trung tâm logistics...

Thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp công nghệ trong nước đã bắt đầu tham gia sâu hơn vào các lĩnh vực công nghệ lõi. Mới đây, Viettel khởi công xây dựng nhà máy chip đầu tiên theo tiến trình từ 32 nm tại Khu công nghệ cao Hòa Lạc, dự kiến bắt đầu sản xuất thử nghiệm từ năm 2028. Trong khi đó, FPT công bố nhà máy kiểm thử và đóng gói chip tiên tiến, bổ sung thêm một mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị bán dẫn quốc gia. 

Hiện nay, không quốc gia nào có thể tự chủ toàn bộ quy trình sản xuất chip, khiến việc hợp tác với các trung tâm chuyên biệt trở thành yêu cầu tất yếu. Việt Nam đã xây dựng nền tảng trong lĩnh vực lắp ráp và kiểm định điện tử, hưởng lợi từ xu hướng đa dạng hóa chuỗi sản xuất toàn cầu và đang tiến lên các phân khúc giá trị cao hơn. Đáng chú ý, Amkor Technology đang triển khai dự án khoảng 1,6 tỷ USD tại Bắc Ninh, tập trung vào các dịch vụ đóng gói chip tiên tiến.

Việt Nam đã gửi đi thông điệp rất rõ ràng: Việt Nam không còn là “phương án B” mà là “điểm đến A” cho bất kỳ doanh nghiệp nào muốn tiếp cận thị trường toàn cầu một cách an toàn và hiệu quả nhất trong kỷ nguyên hậu toàn cầu hóa.