Bảo tồn di sản trong cách kể mới

Trong không gian trưng bày tại Chợ phiên Khởi nghiệp Công nghiệp Văn hóa diễn ra ở Trung tâm Khởi nghiệp TP.HCM tháng 11/2025, dự án sách minh họa Việt Nam Phiêu Lưu Ký - Đồng Bằng Sông Cửu Long của Công ty Văn hóa và Truyền thông Du Bút đã được bình chọn vào Top 10 Dự án được yêu thích nhất. Dự án gây chú ý bởi lựa chọn có chủ đích: làm sách văn hóa in ấn, dựa trên khảo sát thực địa, với kỳ vọng tạo ra giá trị dài hạn cho ngành công nghiệp văn hóa. NCĐT đã trao đổi với anh Trần Duy Nguyễn, CEO Du Bút, cũng là tác giả nội dung chính của Việt Nam Phiêu Lưu Ký, để tìm hiểu hành trình phía sau dự án này.

Anh Nguyễn cho biết ý tưởng làm sách văn hóa đến từ một trải nghiệm vào khoảng năm 2017. Khi đó, một vài người bạn nước ngoài hỏi anh về văn hóa Việt Nam và mong muốn có một cuốn sách giúp họ hiểu nhanh, trực quan về những vùng đất sắp đến. Tuy nhiên, khi tìm kiếm tài liệu để giới thiệu, anh nhận ra gần như không có ấn phẩm nào thực sự phù hợp. Phần lớn sách lúc bấy giờ rơi vào 2 thái cực: hoặc là sách nghiên cứu chuyên sâu, nhiều chữ, ít hình ảnh, hoặc là các ấn phẩm du lịch ngắn hạn, tập trung vào điểm đến và trải nghiệm bề nổi. Khoảng trống nằm ở giữa, một cuốn sách giàu hình ảnh, thông tin cô đọng nhưng đủ nghiêm túc để đóng vai trò như tài liệu “nhập môn” về văn hóa gần như chưa được lấp đầy. 

Anh Nguyễn bộc bạch: “Là người làm xuất bản, tôi nhận ra đây không chỉ là vấn đề cá nhân, mà là một khoảng thiếu chung trong cách chúng ta kể câu chuyện văn hóa của mình”.

Từ nhận thức đó, Việt Nam Phiêu Lưu Ký được khởi động như một dự án dài hơi, hướng đến việc tạo ra các cuốn sách vừa dễ tiếp cận, vừa đủ độ tin cậy để giới thiệu Việt Nam với cả độc giả trong nước và quốc tế. Từ ý tưởng ban đầu, dự án dần hình thành với sự tham gia của nhiều cộng sự, trong đó có vai trò quan trọng của họa sĩ Đỗ Thái Thanh, người có hơn 20 năm kinh nghiệm minh họa trong lĩnh vực game, website, tranh tường... 

Một nguyên tắc xuyên suốt của Việt Nam Phiêu Lưu Ký là không làm sách chỉ dựa trên tư liệu mạng hay hình ảnh có sẵn. Toàn bộ ê-kíp, từ tác giả, họa sĩ đến thiết kế, đều trực tiếp tham gia các chuyến khảo sát thực địa tại vùng đồng bằng sông Cửu Long. Họ ghi chép, quan sát màu sắc, ánh sáng, nhịp sống bằng mắt thật; lắng nghe câu chuyện, giọng nói của người dân; cảm nhận không gian bằng nhiều giác quan. Quá trình hiện diện tại địa phương giúp ê-kíp xác định được những yếu tố cốt lõi của từng đối tượng văn hóa, từ đó tái hiện lại một cách trung thực và sống động.

Ở góc độ người làm minh họa, họa sĩ Đỗ Thái Thanh cho rằng chính các chuyến đi thực địa đã khiến anh nhìn lại giới hạn của hình ảnh tư liệu: “Sau các chuyến khảo sát thực địa, tôi nhận ra một thiếu sót rất lớn của hình ảnh tư liệu: ảnh chụp không chứa được con người, mùi vị, âm thanh, ánh sáng và cả ngôn ngữ địa phương”. Từ đó, ký họa tại chỗ, quan sát trực tiếp và trò chuyện với người dân trở thành phương pháp không thể thay thế trong quá trình sáng tác.

Nguồn lực hỗ trợ từ Quỹ CSR của Tập đoàn Sovico đóng vai trò quan trọng trong giai đoạn này, cho phép ê-kíp có đủ thời gian ở lại địa phương, trò chuyện trực tiếp với người dân thay vì chỉ tổng hợp tài liệu thứ cấp. Theo CEO Du Bút, đây là điều kiện cần thiết để nội dung phản ánh được những giá trị văn hóa còn đang hiện diện trong đời sống đương đại.

Với Việt Nam Phiêu Lưu Ký, minh họa được đặt ưu tiên hàng đầu về tính chính xác của nội dung, nhằm đảm bảo câu chuyện không bị kể sai, đặc biệt với chính độc giả địa phương. Thay vì tiếp cận văn hóa theo ranh giới hành chính, dự án nhìn đồng bằng sông Cửu Long như một không gian văn hóa rộng lớn, nơi tập quán canh tác, sinh hoạt và mạng lưới giao thương đã vượt qua các đường biên hành chính từ rất lâu. 

Để tạo sự khác biệt trong cách kể, dự án lựa chọn lối vẽ mang tinh thần comic - tiểu thuyết hình ảnh, với màu sắc vui tươi và giàu chuyển động. Cách thể hiện này không nhằm tả thực tuyệt đối, mà hướng đến một câu chuyện thống nhất, nơi trải nghiệm thực địa được chuyển hóa thành ngôn ngữ hình - chữ liền mạch. “Tham vọng của Việt Nam Phiêu Lưu Ký là tiếp cận cả những độc giả nhỏ tuổi hơn, để các em có thể bước vào văn hóa bằng sự tò mò, gần gũi và niềm vui”, họa sĩ Đỗ Thái Thanh chia sẻ.

CEO Du Bút thừa nhận sách văn hóa không phải là con đường tạo lợi nhuận nhanh. “So với phim ảnh hay các hình thức giải trí khác, sách thường có vòng đời dài hơn, doanh thu tích lũy chậm hơn và đòi hỏi sự kiên nhẫn từ cả người làm lẫn người đầu tư. Chính vì vậy, tác động kinh tế - văn hóa của sách mang tính bền vững”, anh Nguyễn nói. Một cuốn sách được làm nghiêm túc có thể được sử dụng trong giáo dục, làm tài liệu tham khảo, quà tặng văn hóa và là nền tảng cho các sản phẩm sáng tạo khác.

Ở bình diện rộng hơn, sách văn hóa cũng đang được nhìn nhận như một phần của hệ sinh thái trải nghiệm. Theo Future Market Insights, thị trường du lịch văn học toàn cầu năm 2024 được định giá khoảng 2,39 tỷ USD và dự báo vượt mốc 3,3 tỷ USD vào năm 2034, cho thấy nhu cầu ngày càng lớn đối với những không gian văn hóa được kể bằng câu chuyện có chiều sâu.

Trong bối cảnh đó, những dự án sách minh họa dựa trên khảo sát thực địa như Việt Nam Phiêu Lưu Ký không chỉ dừng ở vai trò xuất bản, mà còn góp phần tạo nên lớp nội dung nền cho ngành công nghiệp văn hóa. Với dự án này, kỳ vọng của ê-kíp không nằm ở hiệu ứng thị trường tức thời. “Xây dựng một lớp nội dung có thể tích lũy theo thời gian, giúp người đọc hiểu sâu hơn về văn hóa địa phương, đồng thời mở ra những cơ hội kinh tế gián tiếp cho ngành xuất bản, du lịch văn hóa và công nghiệp sáng tạo”, người đứng đầu Du Bút nói.

Trong thời gian tới, Việt Nam Phiêu Lưu Ký sẽ mở rộng sang các vùng khác như Đông Nam Bộ, duyên hải Nam Trung Bộ…, từng bước hình thành một bản đồ văn hóa minh họa của Việt Nam. Việc sử dụng ngôn ngữ hình ảnh mang tính phổ quát, đồng thời giữ được chiều sâu bản địa, mở ra cơ hội để sách văn hóa Việt Nam đối thoại với thị trường quốc tế. Ê-kíp dự kiến đưa tác phẩm tham gia các giải thưởng và hội chợ sách quốc tế, không nhằm tìm kiếm thành công ngay lập tức, mà để lắng nghe phản hồi và tiếp tục hoàn thiện cho những vùng đất sẽ được kể tiếp theo trong hành trình Việt Nam Phiêu Lưu Ký.