Quá khứ mở cửa tương lai

Trong bối cảnh Việt Nam đang tăng tốc trong cuộc đua công nghệ và quy hoạch đô thị, một câu hỏi đang được đặt ra là “Liệu tốc độ phát triển có đang đánh đổi những giá trị văn hóa và bản sắc dân tộc?”. 

Hồi sinh bằng công nghệ
Việt Nam sở hữu kho tàng di sản dệt may phong phú, với các kỹ thuật như nhuộm chàm, batik và dệt thổ cẩm độc đáo được truyền qua nhiều thế hệ, đóng vai trò quan trọng trong việc định hình bản sắc địa phương. Tuy nhiên, di sản này đang đối mặt với nguy cơ mai một do biến đổi khí hậu tàn phá nguồn thực vật nhuộm màu tự nhiên và giới trẻ rời quê lên phố.

Phó Giáo sư Donna Cleveland, Trưởng khoa Truyền thông và Thiết kế tại RMIT Việt Nam, chỉ ra rằng các nỗ lực bảo tồn hiện tại còn rời rạc, thiếu nguồn lực và hạn chế trong việc tiếp cận các công cụ số. Bà hình dung ra một tương lai giao thoa sống động giữa những giá trị cũ và mới, nơi công nghệ như quét 3D, thực tế ảo (VR/AR), thiết kế có sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo (A.I)… Những công nghệ này có thể giúp bảo tồn các hoa văn truyền thống, truyền dạy kỹ năng và chia sẻ câu chuyện qua nhiều thế hệ.

“Chuyển đổi lớn nhất không nằm ở công nghệ mà ở văn hóa”, bà Cleveland nhấn mạnh cộng đồng cần là đồng tác giả, đồng nghiên cứu và đồng sở hữu các quy trình định hình tương lai của chính họ. Bà cho rằng việc áp dụng blockchain và các công cụ xác minh nguồn gốc số sẽ bảo vệ tính xác thực, đáp ứng nhu cầu toàn cầu về các sản phẩm có tính đạo đức và nguồn gốc minh bạch. “Đây không còn đơn thuần là hoạt động bảo tồn, mà liên quan đến công bằng văn hóa, sáng tạo và thịnh vượng chung”, bà kết luận.

Kho di sản cộng đồng
Trải dài khắp Việt Nam, các sản phẩm thủ công dân tộc như thổ cẩm của người Mông, Dao, Tày, gùi mây tre của người Ê Đê, Ba Na hay đồ rèn của người Nùng đều mang những nét độc nhất vô nhị. Chính điều này khiến chúng trở thành hàng hóa có giá trị văn hóa cao, hấp dẫn du khách và thị trường quà tặng.

Nhờ khai thác bản sắc, nhiều địa phương đã đưa sản phẩm truyền thống trở thành sản phẩm OCOP (mỗi xã một sản phẩm), mở ra cơ hội tiếp cận thị trường ngoài tỉnh và quốc tế.

Tại các bản làng vùng cao, nghề dệt đang hồi sinh nhờ sự phục hồi mạnh mẽ của thị trường du lịch cộng đồng và xu hướng sử dụng sản phẩm thủ công. Ở Lào Cai, các hợp tác xã thổ cẩm ở Sa Pa và Bắc Hà đang phát triển theo mô hình sản xuất - du lịch - thương mại. Các nghệ nhân lớn tuổi truyền nghề cho thanh niên, tạo việc làm tại chỗ và tăng thu nhập ổn định. Nhiều sản phẩm được thiết kế lại theo phong cách hiện đại, đưa hoa văn cổ truyền lên túi xách, khăn choàng, áo khoác và đồ trang trí nội thất. Những mô hình này đang tái định hình ngành sản xuất thủ công mỹ nghệ với hơn 5.000 làng nghề trên cả nước, được xem là một động lực lớn thúc đẩy kinh tế.

Ông Vũ Mạnh Hải, sáng lập Thương hiệu Bảo Tín Mạnh Hải, đề xuất để thúc đẩy xu hướng này, cần chiến lược tái định vị ngành mỹ nghệ là ngành kinh tế văn hóa, với chính sách cụ thể về vốn, đào tạo; hình thành các trung tâm sáng tạo và cụm liên kết; xây dựng thương hiệu quốc gia “Make in Vietnam”; phát triển chuỗi kinh doanh với các doanh nghiệp chuyên biệt. Ông minh họa sức mạnh của công nghệ số qua thực tiễn công ty của mình, nơi mỗi sản phẩm trang sức được gắn mã tem điện tử cho phép truy xuất đầy đủ thông tin, giúp quá trình kiểm kho chỉ mất vài giây và đáp ứng nhanh chóng nhu cầu khách hàng.

Trong khi đó, Tiến sĩ Andrew Stiff, giảng viên cao cấp tại RMIT Việt Nam, đang nghiên cứu một dạng di sản khác: những không gian giàu trải nghiệm cảm xúc. Thông qua dự án River Cities Network (RCN), ông nghiên cứu Kênh Tẻ và chỉ ra “khu vực này cho chúng ta góc nhìn về cái gọi là di sản tương lai”. “Di sản này không phải là những công trình mang tính biểu tượng, mà là trải nghiệm sống động, nhịp điệu văn hóa và mối quan hệ giữa con người với môi trường xung quanh”, ông nói. 

Bản sắc của thành phố được dệt nên từ những điều bình dị như mùi thơm của món ăn đường phố hay tiếng karaoke. Tiến sĩ Stiff đề xuất tái thiết đô thị theo hướng cân nhắc và có chọn lọc, nhìn nhận dòng kênh không phải là trở ngại mà là một phần cùng tồn tại với thành phố. Ông sử dụng các công cụ sáng tạo như AR và thiết kế âm thanh để ghi lại và tái cấu trúc cách chúng ta nhìn nhận về một nơi chốn. Kho lưu trữ River Cities Archive từ dự án này là nguồn tài nguyên giúp quy hoạch đô thị có chiều sâu văn hóa hơn. “Việt Nam có thể hiện đại hóa mà không đánh mất phần hồn của nơi ấy, nếu chúng ta thiết kế đô thị với sự thấu cảm và cẩn trọng”, ông nói. 

Có thể thấy, Việt Nam hoàn toàn có thể vươn lên trở thành quốc gia dẫn đầu toàn cầu trong việc bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể thông qua đổi mới sáng tạo, bằng cách ứng dụng công nghệ một cách thấu cảm và trao quyền cho cộng đồng. Muốn vậy, Chính phủ cần tạo ra các khung chính sách quốc gia cho di sản phi vật thể, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ cho nghệ nhân và đầu tư vào hạ tầng văn hóa, cùng với quy định rõ ràng về quyền sở hữu dữ liệu.

Khi Việt Nam hướng tới năm 2050, sức mạnh lớn nhất sẽ nằm ở khả năng kết hợp tinh hoa văn hóa với các công cụ mới để đảm bảo truyền thống tiếp tục được phát huy và thăng hoa trong thế giới số. “Đổi mới không có nghĩa xóa bỏ quá khứ. Đổi mới là lắng nghe để thấu hiểu và đồng hành, tạo dựng niềm tin và sáng tạo bằng sự trân trọng”, bà Cleveland nhắn nhủ.