Quản trị lòng tốt

Trong thế giới của lòng hảo tâm, cảm xúc thường là ngòi nổ, nhưng sự chuyên nghiệp mới là thứ duy trì ngọn lửa. Tại Việt Nam, một nghịch lý đang diễn ra: người dân có thể quyên góp hàng tỉ đồng chỉ trong vài ngày qua một bài đăng Facebook, nhưng sau đó lại nổ ra các cuộc tranh cãi pháp lý, bê bối sao kê và sự sụp đổ của niềm tin.

Việc vận hành tổ chức thiện nguyện với sự minh bạch tài chính, quy trình logistics chặt chẽ và KPI (chỉ số hiệu quả) như một doanh nghiệp  vẫn chưa được áp dụng. Và cái giá phải trả cho sự “nghiệp dư” đó ngày càng đắt khi các vụ việc tố cáo qua lại vẫn tiếp diễn từ năm này qua năm kia.

Tỉ phú Bill Gates không tự mình lái xe tải chở vaccine đi phân phát. Ông thuê những chuyên gia logistics hàng đầu, những nhà quản lý tài chính sắc sảo và các kiểm toán viên độc lập. Mọi khoản tiền chi ra không gọi là “cho tặng” mà là “đầu tư”. Họ đòi hỏi các chỉ số đo lường hiệu quả cực kỳ khắt khe (ví dụ như số tiền bỏ ra cứu được bao nhiêu người, giảm bao nhiêu % tỉ lệ bệnh tật). Họ tách riêng “quỹ tài sản” (nơi giữ tiền và đầu tư sinh lời) và “quỹ hoạt động” (nơi chi tiền làm từ thiện). Điều này đảm bảo tiền gốc vẫn sinh lời để nuôi bộ máy và hoạt động mãi mãi. 

Hay Quỹ Charity: Water (Mỹ) có 2 tài khoản ngân hàng riêng biệt. Với tài khoản thứ nhất (của nhà hảo tâm), 100% tiền sẽ chuyển thẳng vào dự án nước sạch. Phí chuyển tiền, phí vận hành là 0 đồng. Tài khoản thứ 2 (của các nhà đầu tư thiên thần) được dùng để trả lương nhân viên, thuê văn phòng, marketing. Mỗi dự án giếng nước sau khi hoàn thành đều được gắn định vị GPS và hiển thị trên Google Maps. Người quyên góp có thể nhìn thấy chính xác giếng nước mình tài trợ nằm ở đâu, hoạt động thế nào…

Các mô hình gây quỹ từ thiện chuyên nghiệp trên thế giới tập trung vào sự minh bạch, đa dạng hóa nguồn thu và sử dụng công nghệ, dù dưới nhiều hình thức: gây quỹ cộng đồng (crowdfunding), gây quỹ theo dự án (promise-based), gây quỹ lớn từ doanh nghiệp và cá nhân (major donor) và sự kiện gây quỹ… 

“Một tổ chức từ thiện vận hành không khác gì một doanh nghiệp trong Fortune 500. Họ có CEO, có báo cáo tài chính được kiểm toán và quan trọng nhất là họ chịu trách nhiệm giải trình về từng xu (ROI - return on investment) để đảm bảo số tiền đó tạo ra tác động xã hội lớn nhất”, Tiến sĩ Jonathan H., một chuyên gia về phát triển bền vững tại Geneva, nhận định.

Sự chuyên nghiệp này tạo ra một “hàng rào bảo vệ” cho cả người cho và người nhận. Nó loại bỏ sự nghi ngờ và tối ưu hóa nguồn lực. Nhưng tại Việt Nam, bức tranh này vẫn có những mảng xám. Sự phát triển của các hoạt động từ thiện trong những năm gần đây cho thấy người dân ngày càng có ý thức và trách nhiệm hơn đối với xã hội. Tuy nhiên, đi kèm theo đó là nhiều hoạt động từ thiện tự phát mang tính cá nhân. Nhất là xu hướng người dân dồn tiền, có khi lên đến hàng trăm tỉ đồng, vào tài khoản cá nhân của những người có sức ảnh hưởng (KOL) hay các nhân vật nổi tiếng như các ca sĩ, nghệ sĩ hài, người mẫu...

Vấn đề nằm ở chỗ họ là nghệ sĩ, không phải là CEO hay giám đốc tài chính. Việc quản lý một dòng tiền khổng lồ đòi hỏi kiến thức về kế toán, quản trị rủi ro và logistics. Khi một cá nhân cố gắng làm thay việc của một tổ chức, thảm họa quản trị bất cứ khi nào cũng có thể xảy ra. Lúc đó, các tờ giấy sao kê ngân hàng dài hàng ngàn trang được tung lên mạng xã hội như một bằng chứng yếu ớt, thay vì các báo cáo kiểm toán độc lập. Hàng hóa cứu trợ bị ùn ứ, phân phát không đồng đều và không có quy trình nghiệm thu. Ranh giới giữa “chi phí vận hành” và “biển thủ” trở nên mong manh khi không có quy định tài chính rõ ràng ngay từ đầu.

Theo ông Ngô Anh Tuấn, người sáng lập nền tảng gây quỹ GiveNow, pháp luật đã đặt ra các yêu cầu về kế toán và hoạt động vận động quyên góp. Một số dự án gây tranh luận thời gian qua có dấu hiệu chưa tuân thủ đầy đủ các quy định này.

Hậu quả của việc thiếu vắng mô hình từ thiện chuyên nghiệp tại Việt Nam là một cuộc khủng hoảng niềm tin và những người thực sự cần giúp đỡ trở thành nạn nhân gián tiếp của sự thiếu chuyên nghiệp này.

“Từ thiện không chỉ là trao đi con cá hay cái cần câu. Nó là việc xây dựng một hệ sinh thái hồ cá bền vững. Bạn không thể làm điều đó với sự nhiệt tình đơn thuần. Bạn cần chiến lược, dữ liệu và sự quản trị”, một giám đốc quỹ đầu tư tác động tại TP.HCM chia sẻ.

Bà Lương Thị Hải Anh, Phó Vụ Trưởng Vụ Công tác thanh niên và Bình đẳng giới (Bộ Nội vụ), cho rằng khung pháp lý hiện tại đã đầy đủ, vấn đề nằm ở chỗ trách nhiệm và sự công khai, minh bạch của người kêu gọi thiện nguyện. Bộ Nội vụ cũng đã đề xuất xây dựng dự thảo nghị định mới quy định về tổ chức, hoạt động của quỹ xã hội, quỹ từ thiện.

Tuy nhiên, sự thay đổi lớn nhất cần đến từ tư duy với các hoạt động cần chuyên nghiệp hóa. Theo đó, hoạt động từ thiện có thể chuyển dịch từ quyên góp cho cá nhân sang ủng hộ các tổ chức phi chính phủ (NGO), doanh nghiệp xã hội có bộ máy quản lý chuyên nghiệp. Đội ngũ hoạt động cần áp dụng kiểm toán độc lập cho các chiến dịch gây quỹ lớn; sử dụng các nền tảng fintech (công nghệ tài chính), blockchain để minh bạch hóa dòng tiền theo thời gian thực…

Lòng tốt của người Việt là một nguồn tài nguyên vô tận. Nhưng để nguồn tài nguyên đó thực sự mang lại sự thay đổi, nó cần được vận hành không phải bằng sự ngẫu hứng của trái tim, mà bằng cái đầu lạnh của một nhà quản trị chuyên nghiệp. Đã đến lúc từ thiện cần được điều hành như một doanh nghiệp nghiêm túc, nơi “lợi nhuận” chính là sự hồi sinh của những người cần giúp đỡ.