VIEF tìm những khoảng trống giáo dục

Tại một sự kiện về nguồn nhân lực diễn ra ở TP.HCM gần đây, hơn 100 doanh nghiệp, nhà tuyển dụng, đơn vị học thuật và chuyên gia công nghệ đã lấp kín hội trường. Họ bàn câu chuyện chưa có hồi kết, đó là tận dụng trí tuệ nhân tạo (A.I) mà không đánh mất giá trị con người. Những cuộc thảo luận tương tự vẫn luôn là tiêu điểm trên các diễn đàn nhân sự và giáo dục. 

Thực vậy, tính đến năm 2022, tỉ lệ lao động Việt Nam có kỹ năng chuyên môn mới chỉ đạt dưới 30% và chỉ khoảng 10% đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp trong bối cảnh chuyển đổi số (theo World Bank). Bối cảnh này đòi hỏi người lao động cần liên tục cập nhật. Vì thế, hệ thống giáo dục, nơi hình thành nền tảng đầu tiên cho người đi làm, cũng không thể đứng ngoài cuộc.

Khoảng trống kỹ năng 

Dù đã trải qua nhiều giai đoạn cải cách, nền giáo dục Việt Nam vẫn đứng trước yêu cầu phải thích ứng nhanh hơn với những thay đổi của thị trường lao động và công nghệ số. Theo đó, chương trình giáo dục phổ thông năm 2018 là cột mốc mới nhất, được kỳ vọng tạo nền tảng để thu hẹp khoảng cách này.

Ông James MacNeil, Cố vấn Chiến lược và Kỹ thuật dài hạn của Quỹ Hỗ trợ Đổi mới Giáo dục (VIEF), cho rằng các sáng kiến giáo dục cộng đồng và nỗ lực cải cách trong nhiều năm qua đã tạo động lực tích cực: “Hàng ngàn trẻ em ở vùng khó khăn có cơ hội đến trường và kết quả PISA (chương trình đánh giá học sinh quốc tế về toán, khoa học và đọc hiểu) của Việt Nam liên tục duy trì ở nhóm cao, vượt nhiều nước OECD”.

Tuy vậy, Tiến sĩ Đặng Tự Ân, nguyên Vụ trưởng Vụ Tiểu học kiêm nhà sáng lập VIEF, đánh giá bất cập lớn nhất của chương trình năm 2018 nằm ở việc cập nhật kịp thời năng lực công nghệ cho người học. “Cải cách trước đó có đề cập năng lực tin học, nhưng như vậy là chưa đủ. Xu hướng hiện đại đòi hỏi năng lực công nghệ số và A.I ở mức rộng hơn”, ông nhận định.

Trên thực tế, sự chênh lệch chất lượng giáo dục giữa các vùng, thiếu hụt giáo viên đạt chuẩn và chương trình đào tạo nặng lý thuyết so với yêu cầu kỹ năng của thị trường vẫn đang diễn ra. Hệ quả là không ít học sinh hoàn thành chương trình học nhưng vẫn gặp khó khăn khi tiếp cận việc làm.

Lấy ví dụ về năng lực ngoại ngữ. Tiếng Anh đã vào chương trình chính thức 15 năm, nhưng Việt Nam chỉ xếp 63/116 quốc gia, theo báo cáo chỉ số thông thạo tiếng Anh toàn cầu (EPI) năm 2024 của Education First, cách xa Singapore, Philippines hay Malaysia, nơi tiếng Anh thấm vào đời sống hằng ngày. Trong kỷ nguyên A.I, Việt Nam cũng đang nỗ lực bắt nhịp, nhưng chỉ số ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông mới chỉ đứng 108/176 (theo Liên minh Viễn thông Quốc tế). Hạ tầng đã cải thiện, song không phải trường nào cũng đủ thiết bị và không phải giáo viên hay học sinh nào cũng sẵn sàng ứng dụng công nghệ.

“A.I khiến thị trường lao động đổi thay khó lường. Nếu trường học chỉ dạy những kỹ năng dễ bị thay thế, chúng ta sẽ tạo ra những con người lỗi thời ngay khi tốt nghiệp,” ông James MacNeil chia sẻ thêm.

Đây chỉ là 2 lát cắt trong bức tranh đầy thử thách của ngành giáo dục Việt Nam trong kỷ nguyên số. Nhìn sâu hơn, có một thực tế trong lớp học Việt Nam hiện nay là áp lực điểm số và thứ hạng vẫn đè nặng lên giáo viên và học sinh. Khảo sát quốc gia về sức khỏe tâm thần vị thành niên (V-NAMHS 2023) cho thấy cứ 5 em thì có một em từng trải qua vấn đề tâm lý. Trong khi đó, nghiên cứu của Viện Phát triển Chính sách, Đại học Quốc gia TP.HCM (năm 2024) với hơn 12.000 giáo viên ghi nhận 70% cảm thấy quá tải, hơn 40% từng có ý định bỏ nghề vì áp lực từ phụ huynh.

Những thách thức trên đã thúc đẩy nhiều sáng kiến hỗ trợ giáo dục, đến từ các cộng đồng giáo dục, tổ chức phi chính phủ cũng như các quỹ phát triển và mạng lưới chuyên gia. 

Những bước đi của VIEF 

VIEF chọn “Trường học Hạnh phúc” làm dự án trọng tâm. Dự án này nhận được sự ủng hộ của Bộ Giáo dục và Đào tạo, được xây dựng dựa trên khung UNESCO nhưng được điều chỉnh cho phù hợp với bối cảnh Việt Nam. “Chúng tôi hướng tới sự cân bằng giữa trí tuệ, cảm xúc và môi trường học tập lành mạnh để mỗi học sinh phát triển đúng với tiềm năng của mình”, Tiến sĩ Đặng Tự Ân chia sẻ.

Theo ông Ân, “Trường học Hạnh phúc” không chỉ là khái niệm cảm tính mà có thể đo lường được thông qua 3 lớp, gồm không gian truyền thống (trường lớp, thầy cô, phương pháp dạy học), không gian số phù hợp thời đại công nghệ và không gian tâm thế. Khung này hướng đến môi trường giáo dục toàn diện Đức - Trí - Thể - Mỹ, đồng thời tạo điều kiện cho học sinh theo đuổi thế mạnh riêng như STEM hay A.I.

Giai đoạn đầu của dự án tập trung vào việc thay đổi nhận thức trong đội ngũ hiệu trưởng. Trên toàn quốc, 30 trường tham gia thí điểm, gồm 5 trường hạt nhân và 25 trường vệ tinh, được lựa chọn trên tinh thần tự nguyện đổi mới. Kết quả ban đầu cho thấy 4/5 trường hạt nhân đạt chuẩn 5 sao; trường còn lại đạt 4 sao theo bộ công cụ đánh giá của dự án.

Song song đó, VIEF cũng mong muốn lấp đầy khoảng trống trong năng lực ngoại ngữ, thông qua việc phát triển một chương trình phổ cập tiếng Anh cho học sinh tiểu học toàn quốc. Trụ cột kế đến là toán học, vì toán là nền tảng xây dựng tư duy phản biện, sáng tạo, phân tích và giải quyết vấn đề, những kỹ năng không thể thiếu trong thị trường lao động tương lai. 

Tuy nhiên, để các sáng kiến, dự án có thể hỗ trợ nền giáo dục đổi mới kịp thời, tạo tác động thiết thực hơn, luôn cần có sự cộng hưởng. “Các mô hình hợp tác công - tư đặc biệt có ý nghĩa với giáo dục. Không chỉ ở nguồn lực tài chính, các doanh nghiệp có thể đóng góp cả kiến thức kỹ thuật, cơ sở vật chất và môi trường thực hành”, ông James MacNeil nhận định.

Khi Nhà nước, doanh nghiệp, cộng đồng cùng nhập cuộc, những dự án, sáng kiến giáo dục như VIEF không chỉ là cải thiện trường lớp, mà là cách để Việt Nam chuẩn bị một thế hệ lao động đủ sức thích ứng trong kỷ nguyên A.I, với giá trị con người vẫn là trung tâm.