Vốn lớn vào đại công trường

Câu chuyện dự án đường sắt cao tốc Bắc - Nam thời gian qua trở thành chủ đề nóng. Không chỉ bởi tuyến đường sắt này đưa hành khách từ TP.HCM ra Hà Nội chỉ trong vài giờ và còn bởi số tiền khổng lồ đầu tư lên đến 1,7 triệu tỉ đồng (tương đương khoảng 65 tỉ USD).

Thế nhưng, trên tất cả, dự án hạ tầng công lớn nhất trong lịch sử Việt Nam về quy mô được kỳ vọng là một trong những công trình chiến lược tạo động lực tăng trưởng mới cho nền kinh tế Việt Nam. Tham vọng này đã thu hút sự quan tâm đặc biệt từ khu vực tư nhân, với một số doanh nghiệp lớn như VinSpeed (thuộc Vingroup), Thaco, Công ty Xây dựng Thăng Long Quốc Gia, Công ty Vận tải Đường sắt Việt Nam hay Hòa Phát đã bày tỏ mong muốn tham gia đầu tư vào dự án này.

“Hạ tầng là 1 trong 3 đột phá chiến lược giai đoạn 2026-2030, được xác định là động lực tăng trưởng dài hạn”, Thủ tướng Phạm Minh Chính nhấn mạnh tại phiên khai mạc kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa 15. Thủ tướng cũng nêu rõ, để triển khai hệ thống đường sắt cao tốc này, hạ tầng không chỉ có vốn nhà nước mà phải kết hợp Trung ương và địa phương, Nhà nước và tư nhân, vừa vốn nhà nước, vừa vốn tư nhân, vốn hợp tác công - tư.

Dự án không chỉ là một công trình giao thông mà còn là biểu tượng cho quyết tâm chuyển đổi nền kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia thông qua nguồn lực tư nhân. Đây như là lời “hiệu triệu” để Việt Nam bước vào giai đoạn bùng nổ đại hạ tầng chưa từng có, từ metro, đường sắt, cao tốc, sân bay đến mạng lưới đô thị TOD… Chỉ tính riêng ngày 19/8/2025, hơn 250 dự án hạ tầng lớn được khởi công hoặc khánh thành tại 80 điểm cầu trên cả nước, với tổng vốn đầu tư huy động vượt 1,2 triệu tỉ đồng. Sắp tới đây, ngày 19/12/2025, 198 dự án, công trình với tổng vốn đầu tư hơn 980.000 tỉ đồng sẽ được khởi công, khánh thành.

Tái định vị kinh tế tư nhân và trợ lực vốn tư nhân

Lần đầu tiên kể từ Đổi Mới năm 1986, doanh nghiệp tư nhân được đặt vào vị trí động lực tăng trưởng quan trọng nhất. Chính phủ đang thực hiện một sự thay đổi tư duy lớn: đầu tư công sẽ đóng vai trò vốn mồi, tạo niềm tin và nền tảng hạ tầng đủ tốt để khu vực tư nhân mở rộng đầu tư. Lực đẩy này sẽ hiện thực hóa hành trình đầy tham vọng để trở thành quốc gia có thu nhập cao vào năm 2045 sau khi thay đổi mô hình tăng trưởng cũ, dựa vào xuất khẩu và khu vực FDI đã đạt đến điểm tới hạn. 

Hạ tầng hiện đại là động lực then chốt vì sẽ tăng sức cạnh tranh quốc gia khi giảm chi phí logistics, kết nối các trung tâm kinh tế qua các tuyến cao tốc, cảng biển, sân bay lớn. Việc đảm bảo hạ tầng đi trước sẽ tạo nền tảng vững chắc cho tăng trưởng bền vững và đồng bộ hóa các vùng kinh tế.

Việt Nam xem việc thúc đẩy giải ngân vốn đầu tư công là chìa khóa để đạt được các mục tiêu tăng trưởng kinh tế, đặc biệt trong bối cảnh kinh tế toàn cầu có nhiều biến động. Hiện nay, Việt Nam đang là quốc gia chi tiêu cho cơ sở hạ tầng lớn nhất Đông Nam Á về mặt tuyệt đối trong một giai đoạn nhất định. Việt Nam cũng được xếp vào nhóm các quốc gia đang phát triển có thị trường cơ sở hạ tầng lớn nhất trong 5 năm tới (cùng với Ấn Độ, Trung Quốc, Brazil và Indonesia).

Giới chuyên gia ước tính, nếu Việt Nam giải ngân được 100% tổng vốn đầu tư công năm 2025, GDP có thể tăng thêm 1,4 điểm phần trăm. Gói đầu tư công quy mô lớn được xem là nền tảng để đạt mục tiêu tăng trưởng GDP 8% trong năm 2025 và hướng tới tăng trưởng 2 con số trong giai đoạn 2026-2030.

Tuy nhiên, báo cáo của VIS Rating chỉ rõ nhu cầu vốn cho các dự án đường cao tốc, đường sắt và năng lượng lên tới khoảng 245 tỉ USD đến năm 2030 trong khi nguồn vốn đầu tư công chỉ có thể đáp ứng 70%. Do đó, nguồn vốn tư nhân sẽ ngày càng đóng vai trò quan trọng.

Ông Quản Trọng Thành, Giám đốc Khối Phân tích tại Maybank Investment Bank, cho biết Việt Nam cần một nguồn vốn đầu tư xã hội rất lớn, ước tính 1.400 tỉ USD trong 5 năm tới (tương đương 280 tỉ USD/năm). Sau khi trừ đi vốn FDI giải ngân, khoảng 250 tỉ USD còn lại mỗi năm phải đến từ nguồn trong nước, bao gồm Chính phủ và khu vực tư nhân. “Kinh tế tư nhân đang được tái định vị là động lực tăng trưởng quan trọng nhất cho chu kỳ phát triển kinh tế mới của Việt Nam”, ông Thành chia sẻ.

Sự thiếu hụt vốn khổng lồ này đang tạo ra động lực tất yếu cho mô hình hợp tác công - tư (PPP). Vốn tư nhân không chỉ là giải pháp tài chính mà còn mang tính quyết định đối với khả năng triển khai các dự án hạ tầng trọng điểm.

Sân bay Long Thành đang hoàn thiện. Ảnh: TL

Trên thực tế, mô hình PPP đã có mặt ở Việt Nam từ đầu thập niên 1990. Đơn cử như dự án đô thị mới Phú Mỹ Hưng được thực hiện theo hình thức kết hợp giữa BOT (xây dựng - vận hành - chuyển giao) và đổi đất lấy hạ tầng. Đây có thể xem là dự án theo mô hình hợp tác công - tư cũng như đổi đất lấy hạ tầng thành công nhất Việt Nam. Hay như cảng hàng không quốc tế Vân Đồn, cảng hàng không tư nhân đầu tiên tại Việt Nam theo hình thức đối tác công - tư (PPP/BOT), do Sun Group làm chủ đầu tư được khởi công năm 2015 và đi vào khai thác cuối năm 2018.

Dẫu vậy, đối với những siêu dự án như đường sắt cao tốc Bắc - Nam với quy mô vốn lên đến 65 tỉ USD, việc lựa chọn mô hình đầu tư phù hợp vẫn đang là một bài toán khó, gây ra nhiều tranh luận. Trước đó, VinSpeed đề xuất tham gia dự án này với 20% tổng vốn đầu tư của dự án, tương đương hơn 12 tỉ USD; 80% số còn lại, VinSpeed đề xuất vay vốn nhà nước không tính lãi suất trong vòng 35 năm kể từ ngày giải ngân.

Tương tự, trước đó Thaco cũng đề xuất tham gia dự án với 20% là vốn tự có và huy động hợp pháp trong nước; 80% còn lại, Công ty đề xuất vay từ các tổ chức tín dụng trong và ngoài nước và đề nghị Chính phủ bảo lãnh khoản vay này cũng như hỗ trợ lãi vay trong 30 năm.

Chia sẻ trên truyền thông mới đây, ông Nguyễn Việt Quang, Phó Chủ tịch Hội đồng Quản trị kiêm Tổng Giám đốc Vingroup, cho rằng VinSpeed sẵn sàng triển khai dự án đường sắt cao tốc Bắc - Nam với tinh thần phụng sự và cống hiến nhưng nguồn lực của doanh nghiệp không phải là vô hạn nếu phải gồng gánh nhiều chi phí khác.

Việc tham gia vào những dự án hạ tầng còn là cơ hội để các doanh nghiệp tư nhân lớn trong nước nâng tầm về mặt kỹ năng quản trị các dự án quy mô lớn cũng như phát triển năng lực kỹ thuật. Điều này rất quan trọng khi giúp doanh nghiệp Việt Nam tự vươn lên, nắm bắt được các phần trong chuỗi cung ứng ở mức độ kỹ thuật vừa tầm, đặt nền móng cho việc tham gia sau này vào những chuỗi công nghệ cao hơn.

Triển khai tại dự án Trung tâm Hội nghị APEC Phú Quốc. Ảnh: TL

“Cần đưa khu vực tư nhân tham gia thiết thực vào đầu tư công và hạ tầng. Việc này không chỉ giúp đảm bảo tốc độ triển khai, mà còn giúp doanh nghiệp tư nhân nâng cao kỹ năng quản trị dự án và trình độ kỹ thuật”, ông Thành của Maybank Investment Bank phân tích.

Dù vậy, việc huy động vốn tư nhân vào các dự án công trong giai đoạn trước chưa đạt hiệu quả cao do nhiều yếu tố từ nội tại doanh nghiệp đến môi trường chính sách và cấu trúc thị trường vốn.

Nguyên nhân cốt lõi là quy mô và sức mạnh nội tại của doanh nghiệp tư nhân Việt Nam còn yếu, chỉ có vài doanh nghiệp đạt xếp hạng tín nhiệm và uy tín để trực tiếp huy động vốn nước ngoài. Hơn nữa, khu vực tư nhân cũng chịu ảnh hưởng bởi những biến động chính sách “gấp khúc”, làm ảnh hưởng đến niềm tin của giới doanh chủ.

Cùng với đó, sự chậm trễ và rủi ro trong các dự án đầu tư công trước đây (do tiến độ không đảm bảo hoặc rủi ro vận hành theo cơ chế BOT) khiến các ngân hàng ngại cân đối nguồn vốn dài hạn và giảm sự sẵn sàng đồng hành, tài trợ cho khối tư nhân tham gia vào hạ tầng.

“Khi doanh nghiệp tư nhân tham gia mạnh hơn, các ngân hàng cũng sẵn sàng tài trợ vốn. Ngay cả những ngân hàng trước đây rất thận trọng, giờ cũng bắt đầu tham gia vào lĩnh vực hạ tầng. Điều quan trọng là họ xem xét năng lực của doanh nghiệp tư nhân thực hiện dự án. Với các dự án hạ tầng có thời hạn ngắn 1-3 năm, ngân hàng vẫn có thể cân đối nguồn vốn để tài trợ. Vì vậy, ngân hàng vẫn sẽ là kênh dẫn vốn cực kỳ quan trọng cho nền kinh tế và trong giai đoạn tới, vai trò đó sẽ còn lớn hơn nữa”, ông Thành phân tích.

Ở góc nhìn quốc tế, ông Shantanu Chakraborty, Giám đốc Quốc gia, Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) tại Việt Nam, đánh giá, trong 15 năm qua, Việt Nam đã đạt được nhiều  bước tiến đáng ghi nhận trong xây dựng nền tảng pháp lý và thể chế cho PPP. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần phải giải quyết như năng lực chuẩn bị dự án; phân bổ rủi ro giữa nhà đầu tư và các tổ chức cho vay; các lựa chọn tài chính dài hạn cho hạ tầng có vòng đời lớn vẫn còn hạn chế để có thể đưa ra những dự án thực sự khả thi và có khả năng vay được vốn từ các tổ chức tín dụng.

Những điểm nghẽn tỉ USD

Về mặt chính sách, trong những năm gần đây, Việt Nam đã nỗ lực củng cố khung pháp lý và thể chế cho đầu tư theo phương thức đối tác công - tư, mở ra cơ hội để khu vực tư nhân đóng góp tích cực vào việc nâng cấp cơ sở hạ tầng và cung cấp dịch vụ công. Trước đây, đầu tư PPP chỉ giới hạn ở một số lĩnh vực như giao thông, y tế, giáo dục, nay đã được mở rộng sang tất cả các lĩnh vực. Luật PPP hiện hành cũng bỏ quy định về quy mô đầu tư tối thiểu, cho phép dự án có vốn nhỏ vẫn có thể triển khai theo hình thức PPP, thay vì mức 200 tỉ đồng trước đây.

Quy trình chuẩn bị đầu tư PPP được đơn giản hóa tối đa với sự phân cấp, phân quyền rõ ràng. Nghị quyết 68 của Bộ Chính trị và Nghị quyết 198 của Quốc hội đều mở rộng vai trò của khối tư nhân trong các dự án trọng điểm, đặc biệt qua mô hình PPP, đồng thời khuyến khích đầu tư vào hạ tầng, năng lượng và đổi mới sáng tạo.

Báo cáo Benchmarking Infrastructure Development của World Bank năm 2023 cho thấy, khi các cải cách quy định PPP lớn được thực hiện, mức đầu tư PPP vào cơ sở hạ tầng (bao gồm các lĩnh vực giao thông vận tải, năng lượng, nước và công nghệ thông tin) có xu hướng tăng trung bình khoảng 488 triệu USD. Khi chỉ xem xét đầu tư PPP trong lĩnh vực giao thông vận tải, mức tăng trung bình là khoảng 211 triệu USD, với mối tương quan có ý nghĩa thống kê cao nhất sau độ trễ 2 năm kể từ khi cải cách. Con số này được ước tính cho một quốc gia trung bình trong mẫu nghiên cứu, với GDP bình quân đầu người khoảng 4.000 USD trong giai đoạn 1990-2019.

Để giải quyết tình trạng mất cân đối cơ cấu kỳ hạn vốn trong hệ thống ngân hàng, ông Nguyễn Tú Anh, Giám đốc Nghiên cứu Chính sách Trường Đại học VinUni, cho rằng việc phát triển và thành lập ngân hàng đầu tư là điều cần thiết. Ngân hàng đầu tư có thể chứng khoán hóa các khoản vay, tạo ra sự kết nối chặt chẽ giữa thị trường tiền tệ và thị trường vốn. Đồng thời, việc cho phép ngân hàng đầu tư vào các doanh nghiệp lớn là một cam kết mạnh mẽ của ngân hàng đối với doanh nghiệp, giúp họ sẵn sàng đầu tư vào những dự án lớn, tạo sự lan tỏa trong nền kinh tế.

Với 60-70% nguồn vốn trong nền kinh tế đến từ vốn tín dụng ngân hàng, việc đa dạng hóa kênh huy động vốn là cực kỳ quan trọng. Trong đó, dòng vốn từ các doanh nghiệp bảo hiểm có đặc điểm ổn định và dài hạn, rất phù hợp cho những dự án hạ tầng có vòng đời dài. Thị trường trái phiếu có tiềm năng trở thành kênh dẫn vốn cho đầu tư hạ tầng dài hạn khi nguồn vốn ngân hàng ngày càng bị giới hạn. Các ví dụ điển hình bao gồm việc phát hành trái phiếu xanh của EVNFinance và trái phiếu dài hạn của Công ty Cổ phần Đầu tư Nam Long, thu hút nhà đầu tư quốc tế và tổ chức trong nước.

Về việc đa dạng kênh huy động vốn, VIS Rating gợi ý chuyển giai đoạn tái cấp vốn cho dự án sang hình thức tài trợ bằng nguồn vốn của các nhà đầu tư tổ chức, như công ty bảo hiểm, sau khi rủi ro xây dựng được kiểm soát, vừa phù hợp với thông lệ quốc tế vừa góp phần củng cố niềm tin thị trường.

Bộ Xây dựng đề xuất đầu tư mở rộng 18 đoạn tuyến cao tốc Bắc - Nam lên quy mô 6 làn xe hoàn chỉnh. Ảnh: TL

Trên thực tế, dòng vốn từ các doanh nghiệp bảo hiểm có tính ổn định và dài hạn nhờ đặc thù hợp đồng bảo hiểm kéo dài nhiều năm, nghĩa vụ chi trả phân bổ trong tương lai xa và ít chịu áp lực rút vốn như hệ thống ngân hàng. Điều này tạo điều kiện để nguồn vốn bảo hiểm trở thành một kênh phù hợp cho các dự án hạ tầng có vòng đời dài, góp phần đa dạng hóa cấu trúc vốn cho nền kinh tế. Khi được phân bổ thông qua các tổ chức quản lý quỹ chuyên nghiệp, dòng vốn này được định hướng hiệu quả hơn và có thể trở thành một kênh dẫn vốn quan trọng cho nền kinh tế.

Quỹ Đầu tư Cơ hội PVI (POF), do Công ty Quản lý Quỹ PVI AM quản lý, với 100% vốn góp đến từ các định chế bảo hiểm và tài chính là một ví dụ điển hình. Trong 10 năm hoạt động (2015-2025), Quỹ POF đã đóng vai trò như cầu nối vốn dài hạn cho nhiều doanh nghiệp Việt Nam, đồng thời đảm bảo lợi ích bền vững cho nhà đầu tư.

Ở góc độ chi phí vốn, chuyên gia của Maybank Investment Bank chỉ ra rằng, việc nâng hạng tín nhiệm quốc gia là một yếu tố có tác động cực kỳ lớn. Nếu Việt Nam được nâng lên “investment grade” (hạng đầu tư), chi phí đi vay quốc tế của Chính phủ, ngân hàng và doanh nghiệp có thể giảm từ 1,5-3%, giúp đảm bảo nguồn vốn với chi phí hợp lý. Hơn nữa, việc nâng hạng thị trường chứng khoán sẽ thu hút nhà đầu tư dài hạn nước ngoài, mở ra cơ hội cho doanh nghiệp tư nhân thu hút vốn thông qua IPO, phát hành cổ phần mới, hoặc bán cổ phần cho đối tác chiến lược.

Việt Nam đang nỗ lực vượt qua các thách thức và sẵn sàng thu hút nhiều hơn nữa dòng vốn đầu tư tư nhân trong những năm tới. Tầm nhìn huy động nguồn vốn tư nhân vào các dự án đầu tư công trọng điểm quốc gia tại Việt Nam không chỉ là một chiến lược tài chính mà còn là một mệnh lệnh chiến lược nhằm đột phá về cơ sở hạ tầng, từ đó tạo đột phá về tăng trưởng.

Nhìn về tương lai, bà Nguyễn Thị Mỹ Liên, Trưởng Khối Phân tích, Công ty Chứng khoán Phú Hưng (PHS), cho rằng giai đoạn trước dịch COVID-19, vốn tư nhân tăng 11-14% mỗi năm, là nhóm đóng góp lớn nhất vào tổng đầu tư toàn xã hội, trong khi vốn nhà nước chỉ tăng 3-5%. Đại dịch và suy giảm toàn cầu khiến đà tăng chậm lại, nhưng với tăng trưởng tín dụng duy trì ở mức 19-20% và định hướng phát triển kinh tế tư nhân, dòng vốn này được kỳ vọng sẽ sớm quay lại mức tăng 2 con số trong thời gian tới.