“Ngày Q” đã điểm

Khi những bước tiến trong tính toán lượng tử chuyển từ lý thuyết phòng thí nghiệm sang thực tiễn thương mại, một bóng ma đang ám ảnh các trung tâm tài chính và chính phủ khắp châu Á: sự sụp đổ của hệ thống mã hóa hiện đại. Các chuyên gia an ninh mạng gọi thời điểm một máy tính lượng tử đủ mạnh để bẻ khóa các giao thức bảo mật hiện nay là “Ngày Q” (Q-day). Đối với các quốc gia phụ thuộc nhiều vào kinh tế số như Nhật, Hàn Quốc và Việt Nam, đây không chỉ là thách thức về kỹ thuật, mà là một cuộc chạy đua tốn kém để thay thế toàn bộ nền tảng hạ tầng số đã tồn tại hàng thập kỷ. 

Lời cảnh báo đến từ tương lai

Hệ thống an ninh mạng hiện nay chủ yếu dựa trên các thuật toán như RSA (dựa vào độ khó của việc phân tích các số nguyên lớn thành thừa số nguyên tố). Một máy tính truyền thống có thể mất hàng tỷ năm để giải quyết, nhưng với thuật toán Shor chạy trên máy tính lượng tử, thời gian này có thể rút ngắn xuống còn... vài giờ. 

“Chúng ta đang xây dựng lâu đài trên cát. Hầu hết hạ tầng từ ngân hàng, hồ sơ y tế đến bí mật quân sự đều đang sử dụng các tiêu chuẩn mã hóa mà công nghệ lượng tử sẽ khiến chúng trở nên vô dụng”, một giám đốc công nghệ tại Singapore nhận định. 

Năng lực tính toán vượt trội của máy tính lượng tử trong tương lai đang đe dọa trực tiếp đến sự an toàn “vĩnh viễn” mà nhiều người vẫn lầm tưởng. Một chiến lược tấn công thầm lặng mang tên “thu thập trước, giải mã sau” đang gia tăng nỗi lo ngại trên toàn cầu. “Tin tặc có thể thu thập dữ liệu nhạy cảm được mã hóa từ hôm nay và lưu trữ lại, chờ đến khi máy tính lượng tử đủ mạnh để giải mã trong tương lai”.  

Nếu các hồ sơ tài chính, email hay dữ liệu đám mây bị đánh cắp hôm nay bị đọc được sau này, hậu quả sẽ vô cùng nghiêm trọng. Đặc biệt, niềm tin vào các loại tài sản số như Bitcoin hay Ethereum có thể sụp đổ nếu ví và giao dịch không còn khả năng kháng lượng tử, kéo theo sự hoảng loạn trên thị trường toàn cầu.

“Kỷ nguyên lượng tử có thể vẫn đang hình thành, nhưng cuộc chạy đua để bảo đảm an ninh mạng cho tương lai cần bắt đầu ngay từ hôm nay”, Tiến sĩ James Kang từ Đại học RMIT Việt Nam nhấn mạnh. 

Gánh nặng đầu tư hạ tầng

Tội phạm mạng được dự báo sẽ gây thiệt hại tới 10.800 tỷ USD cho nền kinh tế toàn cầu vào năm 2026, theo Cybersecurity Ventures. Việc nâng cấp hạ tầng không còn là lựa chọn, mà là điều kiện sinh tồn. Các chính phủ và tập đoàn công nghệ tại châu Á đang đứng trước một “ngã ba đường”: chấp nhận chi phí khổng lồ ngay bây giờ để tái cấu trúc hệ thống hoặc đối mặt với sự sụp đổ hoàn toàn của chủ quyền dữ liệu trong thập kỷ tới trước sức mạnh của máy tính lượng tử.  

Tại khu vực, Trung Quốc đang dẫn đầu trong việc triển khai mạng lưới liên lạc lượng tử đường dài, trong khi các công ty Nhật như Toshiba và NEC đang nỗ lực thương mại hóa các thiết bị QKD để duy trì ưu thế trong chuỗi cung ứng hạ tầng an ninh toàn cầu. Đầu năm 2026, Hàn Quốc đã ban hành Quantum Master Plan với mục tiêu phát triển khoảng 2.000 doanh nghiệp trong lĩnh vực lượng tử vào năm 2035.  

Việc chuẩn bị cho kỷ nguyên này không đơn giản là một bản cập nhật phần mềm thông thường. Theo Tiến sĩ James Kang, quá trình này đòi hỏi sự đầu tư khổng lồ để nâng cấp, thậm chí thay thế phần lớn hạ tầng số hiện có. Một báo cáo từ Nhà Trắng năm 2024 ước tính các cơ quan liên bang Mỹ có thể phải chi tới 7,1 tỷ USD chỉ để chuyển đổi sang mã hóa hậu lượng tử trong giai đoạn 2025-2035. Các tổ chức sẽ phải thiết kế lại hệ thống, thay thế phần cứng và kiểm tra khả năng vận hành của công nghệ mới trên quy mô lớn. Các đại dự án hạ tầng thường mất nhiều năm, đặc biệt trong những lĩnh vực thiết yếu như ngân hàng và an ninh quốc gia.  

Tại Việt Nam, nơi kinh tế số và chính phủ điện tử đang phát triển mạnh mẽ, rủi ro lượng tử gắn liền trực tiếp với kinh tế và an ninh quốc gia. Nếu không chuẩn bị sớm, quốc gia có thể phải đối mặt với chi phí nâng cấp khổng lồ trong điều kiện gấp gáp. Theo Cục An ninh mạng và Phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), mức độ thiệt hại do tội phạm lừa đảo qua mạng là 16 tỷ USD năm 2024, tương đương 3,6% GDP. Năm 2025 thiệt hại cũng lên tới hàng tỷ USD. Các vụ việc bị phát hiện cho thấy quy mô dữ liệu bị xâm phạm lên tới hàng triệu, thậm chí hàng chục triệu thông tin cá nhân. Các đối tượng không chỉ mua bán dữ liệu mà còn tự phát triển phần mềm để thu thập, khai thác thông tin trái phép. 

“Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để bứt phá trong kỷ nguyên số. Để tận dụng cơ hội này, chúng ta cần nền tảng an ninh mạng vững chắc, để đổi mới sáng tạo luôn song hành với an toàn, bảo mật và kiểm soát rủi ro…”, Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Phạm Tiến Dũng nhấn mạnh tại hội thảo “Bảo mật trong kỷ nguyên AI - Chiến lược hình thành tương lai số” gần đây. 

Theo ông Nguyễn Quốc Hưng, Phó Chủ tịch Mạng lưới Công nghệ Lượng tử Việt Nam (VNQuantum), Viện trưởng Viện Công nghệ Lượng tử, Đại học Quốc gia Hà Nội, với nguồn nhân lực kỹ thuật chất lượng, Việt Nam có thể bước vào chuỗi cung ứng, vừa học hỏi thiết kế, vừa tạo chỗ đứng vững chắc trong hệ sinh thái lượng tử toàn cầu. Dù đang ở giai đoạn đầu, Việt Nam đã có những bước đi chủ động trong cuộc đua an ninh mạng. Chẳng hạn, VinCSS đã ra mắt nền tảng ZQTA, tích hợp công nghệ kháng lượng tử để bảo vệ dữ liệu trước các cuộc tấn công thu thập sớm. Sự hình thành của liên minh VNQuantum cũng nhằm thúc đẩy nghiên cứu và đổi mới trong lĩnh vực công nghệ lượng tử. 

Kỷ nguyên lượng tử hứa hẹn những đột phá về y học và vật liệu, nhưng cái giá phải trả để bước qua cánh cửa đó chính là một cuộc đại tu hạ tầng quy mô nhất trong lịch sử loài người. Sự sẵn sàng về lượng tử sẽ trở thành thước đo mới cho năng lực cạnh tranh quốc gia. Những nền kinh tế chậm trễ trong việc nâng cấp hạ tầng số sẽ không chỉ mất an toàn thông tin, mà còn mất đi sự tin tưởng của dòng vốn đầu tư quốc tế.