AI giải cứu giao thông đô thị

17 giờ 30 phút chiều tại ngã tư Hàng Xanh (TP.HCM) dưới ánh đèn hoàng hôn dần buông, một “dòng sông” xe máy cuồn cuộn đổ về, hòa cùng tiếng còi xe inh ỏi và những gương mặt mệt mỏi sau một ngày dài. Đối với hàng triệu người dân đô thị, cơn ác mộng kẹt xe không chỉ là sự chậm trễ đơn thuần, mà còn là sự bào mòn thời gian, năng lượng và chất lượng cuộc sống. 

Tìm “bộ não” giao thông thông minh 
Giữa bức tranh đô thị đang tăng trưởng nóng nhưng hạ tầng đôi khi phải chật vật đuổi theo tốc độ phát triển, kẹt xe cùng ô nhiễm không khí trở thành bài toán hóc búa bậc nhất. Hà Nội ước tính tiêu tốn khoảng 1,2 tỷ USD mỗi năm vì ùn tắc giao thông. Trong khi đó, TP.HCM, dù vươn lên mạnh mẽ trên bản đồ các thành phố toàn cầu, thiệt hại 6 tỷ USD mỗi năm do nạn kẹt xe. 

Nhưng khi bạn ngẩng đầu nhìn lên các trụ đèn tín hiệu hay lướt qua màn hình điện thoại, một sự thay đổi thầm lặng đang diễn ra. Công an Hà Nội đã đưa gần 5.000 camera trí tuệ nhân tạo (AI) vào hoạt động tại các tuyến đường, nút giao trọng điểm. Sở Xây dựng và Phòng Cảnh sát Giao thông, Công an TP.HCM cũng nghiên cứu tích hợp thêm các công nghệ nhận diện hành vi, phân tích dữ liệu theo thời gian thực, đồng thời kết nối với hệ thống đèn tín hiệu và điều hành giao thông thông minh để nâng cao hiệu quả quản lý.

AI không còn chỉ nằm trong các thước phim khoa học viễn tưởng, mà đang bước xuống từng con phố sầm uất để viết lại nhịp đập của các đô thị. Trong nhiều thập kỷ, các ứng dụng dự báo giao thông thường chỉ dừng lại ở việc báo hiệu điểm nóng: nơi này sắp kẹt, tuyến đường kia đang ùn ứ...

Tuy nhiên, theo Tiến sĩ Phạm Việt Hùng, Đại học RMIT Việt Nam, dự đoán thôi là chưa đủ; để giải quyết tận gốc vấn đề, thành phố buộc phải hiểu rõ nguyên nhân sâu xa vì sao giao thông lại tắc nghẽn. Đó là lúc AI có thể luận giải (explainable artificial intelligence - XAI) bước lên sân khấu. Khác với các mô hình “hộp đen” thông thường, XAI kết hợp cùng học máy (machine learning) giúp bóc tách các yếu tố cốt lõi dẫn đến tình trạng ùn tắc. 

Việc xây dựng các hệ thống cảm biến giao thông truyền thống thường tiêu tốn khoản ngân sách khổng lồ và mất nhiều thời gian thi công. Thế nhưng, giữa lòng một siêu đô thị gần 13 triệu phương tiện như TP.HCM, một nguồn tài nguyên vô giá đang chuyển động từng giây: dữ liệu định vị và di chuyển từ chiếc điện thoại thông minh trong túi của mỗi người dân. “Thay vì chỉ dựa vào hệ thống cảm biến đắt đỏ, nghiên cứu cho thấy dữ liệu từ điện thoại người tham gia giao thông hằng ngày có thể trở thành kho thông tin sâu và giá trị”, Tiến sĩ Hùng giải thích. 

Theo ông Đỗ Ngọc Hải, Trưởng phòng Quản lý bảo trì và Khai thác công trình giao thông, Sở Xây dựng TP.HCM, các phương án tổ chức giao thông hiện nay không được xây dựng dựa trên cảm nhận chủ quan mà dựa trên hệ sinh thái dữ liệu giao thông từ rất nhiều nguồn dữ liệu khác nhau. TP.HCM cũng đang từng bước hình thành trung tâm điều hành giao thông thông minh, với mục tiêu xây dựng một “bộ não” có khả năng thu thập, phân tích dữ liệu, dự báo nguy cơ ùn tắc và chủ động đưa ra phương án xử lý. Trong giai đoạn 2026-2030, hướng đến hình thành hệ thống giao thông công cộng được quản lý tập trung, có dữ liệu liên thông giữa xe buýt, metro, bến xe, nhà chờ, phương tiện và hành khách. Trên nền tảng đó, AI sẽ hỗ trợ dự báo nhu cầu, điều chỉnh biểu đồ, tần suất và mạng lưới tuyến...

Tối ưu từng m2 có sẵn
Khi những dòng phương tiện nối đuôi nhau kéo dài trên khắp các đại lộ từ Á sang Âu, kẹt xe không chỉ là nỗi đau đầu của riêng Việt Nam mà còn là bài toán sinh tồn của mọi siêu đô thị trên hành tinh. Trên bản đồ thế giới, nhiều thành phố tiên phong đã biến AI thành “vũ khí” để giải cứu không gian đô thị.

Từng nằm trong top những thành phố đông đúc và ùn tắc bậc nhất Trung Quốc, Hàng Châu đã tạo ra một cuộc cách mạng ngoạn mục nhờ hệ thống City Brain do Tập đoàn Alibaba phát triển. City Brain không chỉ đơn thuần là các camera giám sát thông thường, mà là một hệ thống siêu máy tính kết hợp thị giác máy tính và dữ liệu lớn (big data) để thấu suốt toàn bộ mạng lưới giao thông thành phố. Hệ thống tự động phân tích lưu lượng xe theo thời gian thực và điều khiển chu kỳ đèn tín hiệu tại hàng ngàn nút giao.

Là một quốc gia có diện tích đất đai hạn chế nhưng mật độ phương tiện cực cao, Singapore luôn đặt hạ tầng giao thông làm trọng tâm của chiến lược Smart Nation (quốc gia thông minh). Đảo quốc sư tử kết hợp giữa hệ thống thu phí điện tử thông minh (ERP) thế hệ mới và mạng lưới cảm biến IoT dày đặc. AI giám sát tốc độ dòng chảy, dự báo trước nguy cơ ùn tắc tại các khu thương mại trung tâm để tự động điều tiết phương tiện công cộng và điều chỉnh giá vé linh hoạt theo khung giờ. Singapore chứng minh rằng quản lý giao thông đô thị không chỉ nằm ở việc xây thêm đường, mà là tối ưu hóa từng m2 không gian sẵn có bằng dữ liệu chính xác và quy hoạch đồng bộ.

Từ kinh nghiệm của Hàng Châu hay Singapore, có thể thấy các quốc gia thành công không bao giờ chỉ dựa vào một giải pháp đơn lẻ. Hành trình giải cứu kẹt xe tại các đô thị lớn như Hà Nội hay TP.HCM đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là xây thêm nhiều đường, mà phải giúp người dân có thêm lựa chọn đi lại an toàn, thuận tiện, nhanh và đúng giờ.  Không gian của thành phố có thể không tự rộng ra, nhưng sự thông minh của công nghệ và tư duy thấu cảm có thể giúp không gian chật hẹp ấy co giãn một cách kỳ diệu. AI không thay thế con người, mà đang đóng vai trò là nhạc trưởng thầm lặng, đưa bản giao thông hỗn loạn của các đô thị Việt Nam tiến về một tương lai hiệu quả, bền vững và thực sự lấy con người làm trọng tâm.