Phóng nhanh, sụt áp?

Trên những tuyến phố tấp nập tại Hà Nội và TP.HCM, một bước ngoặt của ngành giao thông vừa âm thầm được thiết lập. Trong 5 tháng liên tiếp, doanh số xe con điện hóa (gồm thuần điện và hybrid) đã chính thức vượt qua các dòng xe thuần xăng dầu. Tính lũy kế 7 tháng đầu năm, người tiêu dùng trong nước đã mua hơn 151.000 xe điện hóa. Cuộc lội ngược dòng ngoạn mục này không chỉ tái định hình thị trường ô tô, mà còn đặt ngành điện lực Việt Nam trước một bài kiểm tra hạ tầng chưa từng có tiền lệ. 

Làn sóng dịch chuyển
Làn sóng chuyển dịch diễn ra với tốc độ đáng kinh ngạc khi chỉ sau khoảng 5 tháng, quy mô ô tô điện tại Việt Nam đã gần như tăng gấp đôi, đạt gần 375.000 xe (theo Bộ Xây dựng). Ở phân khúc xe 2 bánh, thị trường chứng kiến hơn 3 triệu xe máy điện lăn bánh, đưa Việt Nam trở thành thị trường xe máy điện lớn thứ 3 thế giới. 

Trên tờ Nikkei Asia, bà Sayaka Arai, Tổng Giám đốc Honda Việt Nam, cho biết mẫu xe máy điện UC3 sẽ được lắp ráp tại nhà máy của Honda ở Phú Thọ. Dù sản lượng ban đầu dự kiến còn hạn chế, việc chuyển dây chuyền từ Thái Lan về Việt Nam được đánh giá là bước đi nhằm đón đầu tốc độ điện hóa đang diễn ra nhanh tại thị trường trong nước.

Khi giá nhiên liệu hóa thạch biến động mạnh do căng thẳng địa chính trị, người tiêu dùng đã nhanh chóng tìm kiếm giải pháp thay thế tiết kiệm hơn. VinFast dẫn dắt thị trường với mức tăng trưởng hơn 74% trong 7 tháng đầu năm, trong khi các dòng xe hybrid của Toyota hay Honda cũng liên tục vượt doanh số phiên bản chạy xăng truyền thống.

"137.697 chiếc ô tô điện được bàn giao tới tay khách hàng chỉ trong 7 tháng đầu năm là một kỷ lục mới tiếp tục được VinFast xác lập tại thị trường ô tô Việt Nam. Điều đó cho thấy nhu cầu mua mới và chuyển đổi từ ô tô xăng sang ô tô điện đang diễn ra vô cùng mạnh mẽ”, bà Dương Thị Thu Trang, Phó Tổng Giám đốc Kinh doanh Ô tô VinFast toàn cầu, nhận định.

Ông Osamu Hirata, Tổng Giám đốc Toyota Việt Nam, thì cho biết nhu cầu sử dụng xe hybrid và định hướng ưu tiên phát triển dòng xe này tại Việt Nam sẽ làm thay đổi thị trường. Xe hybrid sẽ trở thành xu hướng tất yếu và phổ biến tại Việt Nam. Trước xu hướng này, mới đây, Toyota đã quyết định đầu tư thêm 283 triệu USD xây nhà máy sản xuất xe điện tại Việt Nam...

Thế nhưng, đằng sau những trụ sạc xanh và sự bùng nổ doanh số là một nghịch lý hạ tầng mà các nhà hoạch định năng lượng đang ráo riết tìm lời giải. 

Gánh nặng lưới điện 
Nhìn tổng thể, xe điện chưa phải là “gánh nặng” đối với nguồn cung điện quốc gia. Theo tính toán của cơ quan điều độ hệ thống điện NSMO và World Bank, nhu cầu năng lượng của toàn bộ phương tiện điện hiện nay chỉ chiếm khoảng 1-1,5% tổng sản lượng điện toàn hệ thống. 

Bộ Công Thương dự báo đến năm 2030, ngay cả khi số lượng ô tô điện đạt 1-1,6 triệu xe và xe máy điện đạt 8-13 triệu xe, lượng điện năng tiêu thụ bổ sung cũng chỉ rơi vào khoảng 3,1-5,6 tỷ kWh mỗi năm (tương đương 0,68-1,1% tổng nhu cầu). Với công suất nguồn điện phê duyệt theo Quy hoạch điện VIII đạt khoảng 146.000 MW vào năm 2030 (vượt xa mức phụ tải cực đại dự kiến 93.300 MW), hệ thống điện quốc gia hoàn toàn có khả năng cung ứng đủ sản lượng. 

Tuy nhiên, giới chuyên gia cảnh báo rằng vấn đề cốt lõi không nằm ở tổng sản lượng điện năng, mà nằm ở công suất tức thời và nguy cơ quá tải cục bộ. Rủi ro lớn nhất xuất hiện khi hàng loạt phương tiện cùng cắm sạc đồng thời vào khung giờ cao điểm tối tại các khu đô thị lớn, các tòa nhà chung cư hoặc trạm sạc nhanh. Lưới điện phân phối hạ thế ở nhiều khu vực không được thiết kế để chịu tải xung kích từ các trụ sạc công suất lớn. Nếu không có sự chuẩn bị và bổ sung trạm biến áp kịp thời, sự cố quá tải lưới điện cục bộ sẽ trở thành mối đe dọa hiện hữu đối với độ ổn định của hệ thống. 

Bài toán đầu tư 300 tỷ USD

Bộ Công Thương đã có văn bản hỏa tốc gửi các địa phương nhằm rà soát nhu cầu phát triển phương tiện giao thông điện, hạ tầng trạm sạc và metro để cập nhật vào Quy hoạch điện VIII điều chỉnh. Động thái này phản ánh tầm nhìn cấp bách trước giai đoạn bùng nổ thứ 2 sau năm 2030. 

Theo báo cáo của World Bank, nếu như giai đoạn hiện nay chủ yếu là xe máy điện với pin nhỏ và sạc tại nhà thì sau năm 2030, nhu cầu sạc cấp 2 và cấp 3 cho ô tô con và xe thương mại cỡ lớn sẽ tăng vọt. Đến năm 2050, khi gần 60 triệu ô tô điện lưu hành trên cả nước, áp lực lên lưới điện sẽ tăng theo cấp số nhân. 

Để đáp ứng mục tiêu phát thải ròng bằng 0, World Bank ước tính Việt Nam sẽ cần khoảng 11,2 tỷ USD từ nay đến năm 2030 (gồm 9 tỷ USD phát triển nguồn điện và 2,2 tỷ USD cho mạng lưới trạm sạc). Con số này sẽ tăng vọt lên khoảng 59 tỷ USD trong giai đoạn 2031-2040 và chạm ngưỡng 200 tỷ USD trong giai đoạn 2041-2050. Tổng vốn đầu tư nguồn điện phục vụ giao thông xanh có thể lên tới gần 300 tỷ USD đến giữa thế kỷ. 

Ông Muyi Yang, nhà phân tích năng lượng cấp cao khu vực châu Á của Ember, nhận định cú sốc năng lượng từ xung đột Iran cho thấy quá trình chuyển đổi năng lượng tại nhiều quốc gia không chỉ gồm hoạt động xây thêm nhà máy điện gió và mặt trời, mà còn cần khử carbon trên toàn nền kinh tế. Bài học từ Trung Quốc cho thấy, nhờ nhiều thập kỷ hoạch định chính sách cùng sự bùng nổ của xe điện, điện tái tạo, Trung Quốc đang dần tách động lực tăng trưởng khỏi nguồn cung nhiên liệu hóa thạch từ nước ngoài. 

VAMA tính toán, giai đoạn 2026-2030, khi số lượng xe hybrid tăng lên thay thế cho xe thuần xăng dầu, ngân sách nhà nước sẽ tiết kiệm được 26.000 tỷ đồng chi phí nhiên liệu và tiết kiệm 28.000 tỷ đồng chi phí dầu thô nhập khẩu trong suốt vòng đời của một chiếc xe.

Nhìn từ thách thức thực tế và kinh nghiệm quốc tế, các chuyên gia cho rằng, Việt Nam cần chủ động triển khai các trụ cột chiến lược nhằm đảm bảo hạ tầng năng lượng đi trước một bước.

Quản trị phụ tải bằng cơ chế giá điện linh hoạt: thay vì chỉ tập trung xây thêm nhà máy điện, bài toán tối ưu nhất là điều tiết hành vi người tiêu dùng. Việt Nam cần sớm ban hành biểu giá điện riêng cho trạm sạc xe điện, áp dụng cơ chế giá sạc giờ thấp điểm ở mức ưu đãi và giá cao vào giờ cao điểm trong ngày. Điều này khuyến khích chủ xe sạc qua đêm, san phẳng biểu đồ phụ tải và tránh gây áp lực lên lưới điện đô thị. 

Quy hoạch lưới điện thông minh và công nghệ sạc 2 chiều (V2G): cần tích hợp trạm sạc như một thành phần chủ động trong quy hoạch đô thị và quy hoạch điện. Các trụ sạc nhanh phải được tích hợp phần mềm điều tiết công suất tự động theo thời gian thực. Về dài hạn, giải pháp vehicle-to-grid (V2G) sẽ biến hàng triệu xe điện thành các “trạm tích trữ năng lượng di động”, có thể xả điện ngược lại vào lưới trong các thời điểm khẩn cấp. 

Tư vấn cho Việt Nam, Giáo sư Laurent El Ghaoui, Đại học UC Berkeley (Mỹ), nhận định, đó là sự kết hợp giữa trí tuệ nhân tạo (AI), toán học tối ưu và các hệ thống phần cứng như pin lưu trữ (BESS), năng lượng mặt trời hoặc năng lượng gió để tích trữ năng lượng lúc giá rẻ, sau đó sử dụng nguồn năng lượng lưu trữ đó thay thế cho điện lưới vào các khung giờ cần thiết. Theo Giáo sư Laurent, việc ứng dụng thuật toán AI để dự báo chính xác nhu cầu, bao gồm việc tính toán bao nhiêu người sẽ sạc và lượng điện cần thiết tại từng vị trí, chính là yếu tố quyết định thành bại.

Tự chủ năng lượng từ cuộc chuyển dịch toàn cầu: tương tự như chiến lược Trung Quốc đã áp dụng thành công để tách dần động lực kinh tế khỏi sự phụ thuộc vào dầu mỏ nhập khẩu, việc Việt Nam điện hóa giao thông sẽ cắt giảm hàng tỷ lít xăng khoáng. Sự kết hợp giữa xe điện và các nguồn năng lượng tái tạo nội địa (điện gió, điện mặt trời) chính là lá chắn bền vững nhất bảo vệ an ninh năng lượng quốc gia trước những biến động địa chính trị toàn cầu. 

Cuộc cách mạng xe điện tại Việt Nam đã vượt qua điểm bùng phát. Để đà tăng trưởng không bị nghẽn lại bởi các trạm biến áp quá tải, ngành điện lực cần chứng minh khả năng thích ứng linh hoạt - nơi mà tốc độ nâng cấp lưới điện và chính sách giá phải bắt kịp với tốc độ lăn bánh của hàng triệu phương tiện xanh.