Bắt A.I đóng học phí

Trong khi người sử dụng hứng khởi bởi việc các ứng dụng trí tuệ nhân tạo (A.I) ngày càng thông minh vì nhờ nó tạo ra các bản nhạc, hình ảnh… thì các nhà sáng tạo nội dung đang phản ứng ngược lại. Họ cho rằng các ứng dụng A.I đang học dữ liệu miễn phí hoặc không có sự cho phép của họ. 

Các vụ kiện tụng đã diễn ra. Một số công ty A.I phải ký hợp tác với các công ty sở hữu tác quyền để được phép sử dụng dữ liệu đào tạo A.I của họ. Đầu tháng 12 này, Meta (công ty mẹ của Facebook) thông báo đã ký kết các thỏa thuận dữ liệu A.I thương mại với nhiều nhà xuất bản lớn để cung cấp tin tức, giải trí theo thời gian thực. Danh sách đối tác hiện tại gồm CNN, Fox News, Fox Sports, Le Monde Group, People Inc., The Daily Caller, The Washington Examiner và USA Today. Meta cho biết sẽ tiếp tục mở rộng hợp tác với các đơn vị khác trong thời gian tới.

Hành động này là kết quả cần phải có sau rất nhiều vụ kiện của các đơn vị sở hữu nội dung gửi đến các công ty A.I, cáo buộc nhóm này sử dụng miễn phí dữ liệu của họ để giúp A.I thông minh hơn. Điều này cho thấy sự thông minh của các A.I có nền tảng từ vay mượn những nội dung sẵn có. Để các ứng dụng A.I ngày càng thông minh hơn, các công ty sở hữu chúng lại tiếp tục “học” nội dung trên internet và đang vấp phải sự phản đối ngày càng gay gắt từ những nhà sáng tạo nội dung trên thế giới.

Những vụ kiện diễn ra trên khắp các mặt trận từ nội dung cho đến hình ảnh, âm nhạc. Năm 2023, hãng luật Mỹ Clarkson đã tiến hành vụ kiện tập thể OpenAI vì đã vi phạm các luật về quyền riêng tư bằng cách thu thập 300 tỉ từ trên internet, bao gồm sách, bài viết, trang web, bài đăng, thông tin cá nhân mà không có sự cho phép để huấn luyện mô hình ngôn ngữ lớn.

Ở lĩnh vực hình ảnh, Getty Images (Mỹ) đã cáo buộc công ty tạo hình ảnh Stability AI sử dụng trái phép 12 triệu hình ảnh từ kho dữ liệu của mình để huấn luyện mô hình tạo ảnh mà không có sự cho phép của họ… Trong lĩnh vực âm nhạc, gần đây, theo The Industry Reviews, một vụ kiện tập thể tại Massachusetts (Mỹ) đã gửi đến các công ty A.I âm nhạc như Suno và Udio vì sử dụng tác phẩm của nghệ sĩ Indie Mỹ để huấn luyện mô hình tạo nhạc mà không xin phép.

Đa phần các vụ kiện tụng đã được dàn xếp không công khai giữa 2 bên nên rất khó để biết được những công ty A.I đã bỏ ra bao nhiêu tiền “học phí” cho các hệ thống của mình. Tuy nhiên, nó cho thấy một điều là dữ liệu có cái giá của nó và các công ty A.I toàn cầu phải chấp nhận rằng không phải lúc nào cũng được sử dụng miễn phí.

Tại Việt Nam, Dự thảo Luật Trí tuệ nhân tạo được trình Quốc hội tại kỳ họp thứ 10, đánh dấu lần đầu tiên Việt Nam soạn thảo luật riêng về A.I. Tại tọa đàm “Ngoại lệ bản quyền dành cho A.I và ảnh hưởng tới ngành công nghiệp sáng tạo của Việt Nam”, các chuyên gia bày tỏ quan điểm rằng việc thiết kế ngoại lệ TDM (text and data mining) trong dự thảo Luật Sở hữu trí tuệ hiện nay quá rộng, thiếu cơ chế giám sát, thiếu điều kiện và chưa liên kết với thị trường cấp phép. 

Nhiều ý kiến cho rằng quy định này có phần vội vàng và có thể tạo ra quy định pháp lý cho phép sử dụng đối tượng được bảo hộ bản quyền một cách dễ dàng trong việc đào tạo mô hình A.I. Nói cách khác là mở cửa dữ liệu cho các công ty A.I học miễn phí. Điều này đi ngược lại xu hướng chung của thế giới.

Nhà sản xuất Hoàng Sơn Đỉnh thừa nhận A.I là một cơn bão và là công cụ hỗ trợ tốt cho người sáng tạo. Tuy nhiên, việc sử dụng tác phẩm để huấn luyện A.I phải xin phép và trả tiền, vì tác phẩm là tài sản của các nhà sáng tạo. “Sự phát triển của A.I có thể dẫn đến việc đồng hóa và làm thiếu đi cá tính sáng tạo cá nhân, gây nguy hiểm trong lĩnh vực sáng tạo”, ông nói.

Trao đổi với NCĐT, ông Phan Vũ Tuấn, Luật sư Điều hành Phan Law Việt Nam, cho rằng để đảm bảo A.I có thể phát triển ở Việt Nam, đồng thời không ảnh hưởng đến nhà phát triển nội dung, trước tiên cần phải phân loại được mục đích sử dụng dữ liệu và biện pháp chế tài.

Biện pháp chế tài phổ biến là opt-out (ngoại lệ bản quyền). Cơ chế này cho phép tác giả có quyền đưa ra một khẳng định không cho phép các hệ thống máy học được sử dụng tác phẩm của họ để đưa vào quá trình nghiên cứu, huấn luyện và phát triển hệ thống A.I. Chính phủ được khuyến nghị ban hành danh sách những tiêu chuẩn kỹ thuật để đảm bảo các máy đọc A.I quốc tế có thể hiểu được thông báo từ chối này. Đối với những tác phẩm khó áp dụng biện pháp kỹ thuật (như tranh vẽ, ảnh), cần có danh sách do các tổ chức quản lý tập thể đưa ra để tác giả có thể đăng ký quyền từ chối.

Thứ đến là xác định mục tiêu hoạt động sử dụng dữ liệu. Ví dụ, đối với các hoạt động dành cho mục đích nghiên cứu, phát triển học tập thì việc sử dụng A.I không nên bị giới hạn và có thể không cần tới cơ chế opt-out. Ngược lại, nếu sử dụng dữ liệu cho mục đích thương mại (ví dụ, bán số lượng token, phí thuê bao hằng tháng như ChatGPT, Suno) thì đơn vị A.I nên được sự đồng ý từ chủ sở hữu và thực hiện thỏa thuận opt-out. 

“Việc cấp phép là một nhu cầu có thật mà các công ty khai thác dữ liệu lớn hoàn toàn mong muốn được chi trả. Các vụ việc lớn quốc tế như thỏa thuận giữa Warner Music với Suno thời gian qua, chẳng hạn, đã chứng minh nhu cầu này”, ông Tuấn nói.