Sinh ít, chi nhiều

Độ tuổi 36, sau gần một thập niên nuôi con đầu lòng, chị Mỹ Hạnh (phường Bình Tân, TP.HCM) phải tìm đến các phương pháp can thiệp y khoa để tìm kiếm đứa con thứ 2. Câu chuyện của chị phản ánh đúng một nghịch lý toàn cầu: tổng tỷ suất sinh chạm đáy, nhưng thị trường dịch vụ xung quanh một ca sinh nở chưa bao giờ sôi động và tốn kém đến thế. 

Đằng sau số lượng trẻ em giảm sút là sự trỗi dậy của một “nền kinh tế sinh sản”. Khi mỗi gia đình sinh ít con hơn, mỗi lần mang thai không còn là biến cố tự nhiên thuần túy, mà trở thành một dự án dài hơi được chuẩn bị kỹ lưỡng và dồn tối đa nguồn lực. 

Nhật là ví dụ rõ nhất cho xu thế này. Dù là xã hội có mức sinh thấp và già hóa hàng đầu thế giới, quốc gia này lại sở hữu thị trường hỗ trợ sinh sản khổng lồ: năm 2023 ghi nhận hơn 560.000 chu kỳ can thiệp, với 36,7% phụ nữ từ 40 tuổi trở lên. Quy mô của ngành dịch vụ sinh sản không giảm theo số trẻ chào đời; ngược lại, việc sinh ít con thúc đẩy nhu cầu kiểm tra, lưu trữ giao tử, thụ tinh nhân tạo và theo dõi thai kỳ chuyên sâu. 

Tại Việt Nam, tổng tỷ suất sinh năm 2025 ở mức 1,93 con/phụ nữ, riêng TP.HCM xuống mức kỷ lục 1,51. Trong báo cáo dân số thế giới năm 2025, Quỹ Dân số Liên Hiệp Quốc (UNFPA) chỉ ra rằng thế hệ trẻ không đơn thuần “ngại sinh”, mà đang mắc kẹt trước áp lực tài chính, nhà ở và việc làm. Sự trì hoãn này vô tình đẩy nhiều người vào rào cản sinh học. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 17,5% người trưởng thành toàn cầu trải qua tình trạng vô sinh. 

Sự dịch chuyển này biến can thiệp sinh sản từ các ca phẫu thuật đơn lẻ thành một chuỗi giá trị thương mại. Từ một cơ sở duy nhất vào năm 1998, Việt Nam hiện có khoảng 65 trung tâm hỗ trợ sinh sản. Sự phát triển vượt bậc này biến dịch vụ sinh sản từ các thủ thuật điều trị hiếm muộn đơn lẻ thành một ngành kinh tế y tế hoàn chỉnh. Các đơn vị y tế tư nhân lớn đã nhanh chóng xây dựng những hệ sinh thái khép kín. 

Hệ thống IVF Tâm Anh ghi nhận đã đồng hành cùng hơn 10.000 gia đình hiếm muộn. Đáng chú ý, số phụ nữ tìm đến trữ đông trứng chủ động tại đây đạt gần 200 ca trong năm 2024 và tiếp tục tăng 30% trong nửa đầu năm 2025. Ở khu vực phía Nam, Hệ thống Y tế Phương Châu cũng có hơn 45.000 em bé chào đời, trong đó hơn 4.500 ca can thiệp IVF thành công.

Khách hàng ngày nay không chỉ trả tiền cho một chu kỳ thụ tinh trong ống nghiệm, mà bước vào cả một giỏ sản phẩm: trữ đông trứng chủ động, sàng lọc di truyền tiền làm tổ, siêu âm thai kỳ nguy cơ cao, cho đến các gói sinh và hồi phục hậu sản tiêu chuẩn khách sạn kéo dài hằng tuần với chi phí từ vài chục đến hàng trăm triệu đồng. 

Sự khác biệt thấy rõ qua thói quen chi tiêu. Nếu 10 năm trước, chi phí cho một ca sinh dịch vụ công lập như Bệnh viện Từ Dũ chỉ khoảng 6-7 triệu đồng thì một khảo sát năm 2024 tại khối tư nhân cho thấy sản phụ sẵn sàng chi trả trung bình hơn 45 triệu đồng cho một lần sinh trọn gói. Khách hàng không còn trả tiền cho một “công đỡ đẻ”, mà chi trả cho sự an tâm và trải nghiệm y tế toàn diện. 

Tuy nhiên, thị trường tăng trưởng nhanh cũng phơi bày bài toán bất bình đẳng. Bác sĩ Lê Hoàng, Giám đốc IVF Tâm Anh, cho biết khoảng 65% bệnh nhân đến khám là các ca khó, hiếm muộn lâu năm. Càng lớn tuổi, chi phí can thiệp càng đắt đỏ. Thạc sĩ - bác sĩ Lê Thị Thu Hiền, Giám đốc chuyên môn Bệnh viện Nam học và Hiếm muộn Hà Nội, cũng nhận định tỷ lệ vô sinh cao trong bối cảnh mức sinh giảm đang tạo nên một vòng xoáy áp lực kép lên cơ cấu dân số Việt Nam.

WHO cảnh báo tại nhiều quốc gia, một chu kỳ điều trị có thể tương đương thu nhập 2 năm của một gia đình. Trước áp lực tài chính đó, các chính sách khuyến sinh, như gói hỗ trợ tối thiểu 2 triệu đồng cho phụ nữ sinh đủ 2 con trước 35 tuổi áp dụng từ năm 2027 tại Việt Nam, khó có thể bù đắp chi phí thực tế khổng lồ của việc mang thai và nuôi dưỡng. Với mức sinh ngày càng thấp, chính sách khuyến sinh cần những đột phá mới. Chân dung khách hàng của nền y tế sinh sản vì thế đang biến đổi nhanh chóng. Đó không chỉ là những cặp vợ chồng điều trị hiếm muộn kinh điển, mà còn là phụ nữ độc thân 30 tuổi muốn trữ đông trứng để giữ lại cơ hội làm mẹ, bệnh nhân ung thư cần bảo tồn giao tử trước hóa trị, hay các gia đình trung lưu mong muốn một ca sinh nở riêng tư, an toàn tuyệt đối...

Nghịch lý “sinh ít, chi nhiều” không đồng nghĩa với việc mọi gia đình đều có thể chi trả cho các gói sinh hạng sang hay dịch vụ thụ tinh đắt đỏ. Nhưng nó khẳng định một thực tế mới: trong mắt nhiều gia đình hiện đại, đứa trẻ không còn là một hệ quả hiển nhiên của hôn nhân, mà là một quyết định trọng đại cần được chuẩn bị kỹ lưỡng về tài chính và chăm sóc bằng những tiêu chuẩn y khoa khắt khe nhất. Xã hội có thể vắng bóng tiếng cười trẻ thơ hơn trước, nhưng giá trị và nguồn lực dành cho mỗi mầm sống chào đời lại đang trở thành tâm điểm của một nền kinh tế chăm sóc sức khỏe hoàn toàn mới.