Di sản tàu lửa hơi nước của đèo Hải Vân

Trên hành trình xuyên Việt, tuyến đường sắt Thống Nhất tựa như một dải lụa nối liền những tuyệt tác thiên nhiên của đất nước. Nhưng điểm sáng đắt giá nhất trong hành trình ấy chính là tuyến Huế - Đà Nẵng chạy qua đèo Hải Vân. Ngồi bên khung cửa sổ, hành khách có thể cảm nhận mình lọt vào giữa 2 bờ tuyệt tác. Một bên là đại ngàn Trường Sơn xanh thẫm, một bên là biển trời xanh ngắt trải dài đến vô tận. Đây chính là lý do ông Michael Gebbie, Chủ tịch Công ty Cổ phần Indochina Rail, quyết định khôi phục các tàu lửa hơi nước xưa của Việt Nam để xây dựng một tuyến tàu di sản độc bản trên tuyến đường này. 

“Động lực để bắt đầu dự án này không đến từ lợi nhuận, mà từ lòng tự tôn dân tộc và khát khao giúp Việt Nam sở hữu một đoàn tàu di sản đẳng cấp thế giới, sánh ngang với những tuyến tàu nổi tiếng của châu Âu”, ông Gebbie nói. 

Phục hồi di sản
Mang tên “Revolution Express”, dự án được khởi xướng từ năm 2016 với 100% nguồn vốn xã hội hóa. Doanh nghiệp chịu trách nhiệm chi trả toàn bộ chi phí từ việc cải tạo, đóng mới đầu máy, toa xe, cho đến việc thuê lại hạ tầng đường sắt quốc gia cùng quỹ đất liên quan. Nhờ sự hỗ trợ tích cực từ Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam (VNR) và Bộ Xây dựng, dự án Revolution Express dự kiến sẽ chính thức đi vào vận hành vào cuối năm 2026 hoặc đầu năm 2027. 

“Là người xuất thân từ ngành đường sắt, tôi cảm thấy việc được tham gia phục hồi di sản này là một cơ duyên đặc biệt, khó có lần thứ 2 trong đời”, ông Trần Duy Cường, Quản lý Vận hành dự án Revolution Express, nói.  

Trái tim của dự án là 2 đầu máy Tự Lực hơi nước mang thiết kế Mikado loại 1-4-1 (số hiệu 141-165 và 141-190). Đây là dòng máy từng vận hành trên tuyến đường ray đơn Hà Nội - Hải Phòng và các tuyến khác ở khu vực phía Bắc, do Pháp xây dựng từ hơn một thế kỷ trước. Nhưng đến năm 1996, 2 đầu máy này bị rút khỏi các tuyến đường dài. Sau một thời gian ngắn hạn chạy cho tuyến tàu du lịch Hà Nội “Thăng Long Tourist Train”, chúng cũng nhanh chóng bị thay thế bởi các đầu máy diesel hiện đại. 

Sau khi ngừng hoạt động hẳn vào năm 2001, 2 cỗ máy được dời về nhà kho nhà máy xe lửa Gia Lâm. Phải đến năm 2009, Indochina Rail mới mua lại chúng cùng một đầu máy khác (số hiệu 141-159), với tham vọng khôi phục các di sản này. Tuy nhiên, kế hoạch phục hồi ban đầu tại Gia Lâm rơi vào bế tắc. Đến cuối năm 2011, 2 đầu máy mới được vận chuyển đến Công ty Xe lửa Dĩ An (Bình Dương) để đại tu. 

Indochina Rail phải tham vấn một số ít chuyên gia còn hiểu biết về đầu máy hơi nước ở Việt Nam, cùng với một số chuyên gia nước ngoài để tiếp thu kỹ thuật phục hồi và kinh nghiệm khai thác loại cỗ máy cổ này. Kỹ sư trưởng Phan Quốc Tín cùng khoảng 20 kỹ sư và công nhân phải đối mặt với vô vàn khó khăn - nhiều linh kiện thất lạc trong quá trình vận chuyển, một số phụ tùng gỉ sét nặng không thể tái sử dụng. Để khôi phục được 2 đầu máy, dự án dùng không ít linh kiện từ nhiều đầu máy số hiệu 141-159.  

Trí tuệ người Việt

Nhìn lại hành trình ấy, ông Trần Duy Cường chia sẻ, dù có sự hỗ trợ chuyên môn từ quốc tế, lực lượng nòng cốt trực tiếp tháo mở, sửa chữa, chế tạo và làm sống lại cỗ máy di sản vẫn chính là đôi bàn tay và trí tuệ của người Việt. 

Hành trình đưa đầu máy hơi nước trở lại đường ray không chỉ dừng lại ở kỹ thuật phục chế, mà còn là câu chuyện trao lại tay lái cho những người như chú Quang. Chú đã gắn bó với ngành đường sắt được 36 năm, trong đó có 19 năm lái tàu đầu máy hơi nước. Cách đây 24 năm, vào năm 2002, chú là người cầm lái để tiễn biệt chiếc đầu máy hơi nước cuối cùng của đường sắt Việt Nam. 

Vào năm 2025, không chỉ trở lại cabin, chú Quang còn được giao nhiệm vụ đào tạo thế hệ người lái tàu hơi nước tiếp theo. Mang trong mình niềm tự hào và tình yêu cháy bỏng với những cỗ máy hơi nước, chú đã lục tìm lại từng tài liệu cũ, tự mày mò trau dồi kiến thức, kết hợp cùng vốn kinh nghiệm gần 4 thập kỷ để truyền dạy trọn vẹn nhất cho thế hệ trẻ. Đến  nay học viên của chú đã được VNR cấp bằng lái tàu đầu máy hơi nước. “Tôi không bao giờ nghĩ mình lại được cầm lái con tàu đầu máy hơi nước một lần nữa!”, chú Quang, người lái tàu hơi nước của dự án Revolution Express, nói.

Bên cạnh việc phục hồi 2 đầu máy hơi nước, dự án còn đầu tư xây dựng 3 nhà ga di sản, mỗi nơi mang một dấu ấn kiến trúc và câu chuyện lịch sử riêng biệt. Tuyến tàu dự kiến vận hành hằng ngày giữa Đà Nẵng và Huế, đồng thời linh hoạt phục vụ các chặng nửa ngày dừng chân ở Lăng Cô.

Tại Huế, xưởng bảo dưỡng tàu hơi nước từ năm 1906 đã được trả lại vẻ đẹp nguyên bản để trở thành ga Hoàng Gia 120 năm tuổi. Đến đây, du khách có thể vừa thưởng thức không gian ẩm thực, cà phê tinh tế, vừa chiêm ngưỡng xưởng kỹ thuật và bàn xoay đầu máy ngay giữa chốn Cố đô nguy nga. Xuôi về Đà Nẵng, Ga Kim Liên sẽ tái hiện trọn vẹn không gian thời Pháp thuộc qua âm nhạc, hương vị ẩm thực cùng sắc phục hoài cổ của đội ngũ nhân viên. Trong khi đó, Ga Độc Lập tại Lăng Cô sở hữu quy mô hoành tráng nhất, nằm trọn giữa khung cảnh núi đồi xanh mướt. Nơi đây tái hiện khí thế đấu tranh vì tự do của dân tộc qua những bức tranh cổ động lịch sử, bộ đồng phục đường sắt năm 1946 cùng các món đặc sản địa phương. 

Ông Trần Duy Cường bộc bạch, qua hành trình này, ông mong bạn bè quốc tế sẽ cảm nhận được một Việt Nam giàu chiều sâu bản sắc văn hóa; còn thế hệ trẻ Việt Nam sẽ thêm tự hào khi thấy di sản của cha ông được hồi sinh đầy sức sống giữa thời đại mới. 

Có thể nói dự án Revolution Express không đơn thuần là một chuyến du ngoạn ngắm cảnh, mà là gạch nối giữa quá khứ và hiện tại. Khi tiếng còi tàu hơi nước trầm hùng lại một lần nữa vang vọng giữa lưng chừng đèo Hải Vân, đó cũng là lúc tình yêu di sản của những người thợ đường sắt kỳ cựu hòa quyện cùng khát vọng đưa Việt Nam ra thế giới.