Trang sách nhỏ mở vũ trụ bao la

Tuổi 80, nhà vật lý Phạm Văn Thiều vẫn miệt mài với những bản thảo. Với ông, dịch thuật không chỉ là việc chuyển ngữ, mà là một cuộc hành trình bền bỉ hơn 30 năm để đưa những tinh hoa tri thức nhân loại về với tiếng Việt, biến những khái niệm trừu tượng của vũ trụ thành “chất thơ” có thể chạm đến tâm hồn độc giả.

Từ hành lang Paris đến “lược sử thời gian”

Cuối năm 2025, giới học thuật và dịch thuật Việt Nam chứng kiến một cột mốc đáng nhớ: nhà vật lý, dịch giả Phạm Văn Thiều lần thứ 3 được vinh danh tại Giải thưởng Sách quốc gia. Thành tích này biến ông trở thành dịch giả duy nhất 3 lần đạt giải thưởng danh giá này. Tuy nhiên, đứng trước những hào quang, ông vẫn giữ sự khiêm tốn đặc trưng của một người làm khoa học. 

Với ông, giải thưởng không chỉ dành cho cá nhân, mà là sự ghi nhận cho cả một đội ngũ đang âm thầm mang tri thức tinh hoa của thế giới đến gần hơn với người đọc phổ thông.Dịch sách khoa học chưa bao giờ là một công việc dễ dàng. Nó đòi hỏi một sự thăng bằng tinh tế: vừa phải chính xác tuyệt đối về chuyên môn, vừa phải dễ hiểu và đặc biệt là phải giữ được “chất thơ” của nguyên tác.

Sự nghiệp dịch thuật của Phạm Văn Thiều bắt đầu từ những năm 1990, nhưng hạt giống của nó đã được gieo từ thập niên 1980, khi ông còn là một nghiên cứu sinh tại Viện Vật lý Hạt nhân, Đại học Paris-Sud. Ở tuổi 36, với sự nhạy cảm của một trí thức, ông nhận ra mình “không thể đi xa hơn trong ngành” nghiên cứu chuyên sâu. Thay vào đó, ông tìm thấy một con đường khác để đóng góp: “khai dân trí” thông qua việc dịch những tác phẩm khoa học mà khi đó còn hoàn toàn vắng bóng tại Việt Nam.

Trở về nước, ông bắt đầu bằng việc “luyện bút” qua đủ loại văn bản, từ tin tức, truyện ngắn đến hàng chục cuốn tiểu thuyết trinh thám để tăng thu nhập và rèn giũa tiếng Việt. Nhưng bước ngoặt thực sự chỉ đến khi ông cầm trên tay bản photocopy cuốn Lược Sử Thời Gian của Stephen Hawking.

Cuốn sách đã thay đổi hoàn toàn tư duy của ông. Hawking viết cuốn sách đó với mục tiêu “có thể bán được ở bến tàu, bến xe”, nghĩa là phải cực kỳ dễ hiểu và hạn chế tối đa công thức. Bài học đó đã theo Phạm Văn Thiều suốt đời: khoa học muốn lan tỏa phải được diễn đạt trong sáng. Cho đến nay, bản dịch Lược Sử Thời Gian của ông đã được tái bản tới 34 lần, một con số kỷ lục cho một tựa sách khoa học tại Việt Nam.

Cuộc đối thoại 3 chiều
Phạm Văn Thiều quan niệm dịch thuật là một “cuộc đối thoại 3 chiều”: với tác giả, với độc giả và với chính bản thân mình. Với tác giả, ông tìm hiểu kỹ cuộc đời, hoàn cảnh sáng tác để thấu hiểu động cơ phía sau mỗi trang viết.

Với độc giả, ông luôn đặt mình vào vị trí của một người không chuyên để cân nhắc từng từ ngữ. Với chính mình, đó là sự dung hòa giữa lý trí của một nhà vật lý và trực giác của một người yêu văn chương.

Chính sự tỉ mỉ này đã giúp ông nhận được sự tin tưởng tuyệt đối từ nhà vật lý thiên văn lừng danh Trịnh Xuân Thuận, người đã ủy quyền cho ông chuyển ngữ toàn bộ tác phẩm của mình ra tiếng Việt. Ông tin rằng, nếu bản dịch làm mất đi vẻ đẹp ngôn từ của những nhà khoa học lớn, tri thức sẽ trở nên khô cứng và xa cách.

Không dừng lại ở việc dịch cá nhân, năm 2008, ông cùng những người bạn đồng hành đã sáng lập “Tủ sách Khoa học và Khám phá”. Sau 18 năm, tủ sách đã xuất bản 50 đầu sách từ toán học đến sinh học, trở thành nhịp cầu tri thức cho nhiều thế hệ trẻ Việt Nam.

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (A.I) đang làm thay đổi ngành dịch thuật, Phạm Văn Thiều vẫn giữ một thái độ điềm tĩnh. Ông coi A.I là người bạn đồng hành, nhưng tin rằng “linh hồn” của một bản dịch - khả năng thấu hiểu và truyền tải tinh thần tác phẩm - là điều mà máy móc khó có thể thay thế hoàn toàn.

Khi nói về vũ trụ, ông thường nhắc về hành trình 14 tỉ năm từ Big Bang. Trong dòng thời gian vĩ đại ấy, những tham vọng cá nhân trở nên nhỏ bé. Có lẽ chính cảm thức ấy đã tạo nên một Phạm Văn Thiều điềm tĩnh và bao dung, người vẫn đang lặng lẽ mở ra những vũ trụ bao la qua từng trang sách nhỏ. 

“Sách khoa học trong Tủ sách Khoa học Khám phá viết về nhiều chủ đề khó tiếp cận như thiên văn, vật lý, hóa học, sinh học… nhưng được rất nhiều bạn đọc thích thú, nhiều tựa trong số đó đã được tái bản nhiều lần. Điều ấy một phần nhờ ảnh hưởng của tác giả và nội dung sách, một phần là nhờ bản dịch khúc chiết dễ hiểu. Dù đã đến tuổi bát tuần nhưng ông vẫn vô cùng hào hứng khi nói về các dự án sách khoa học mới cho độc giả Việt Nam. Đây là điều hết sức cảm động và trân quý”, bà Phan Thị Thu Hà, Chủ tịch Hội đồng Thành viên, Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Trẻ, nhận xét.