Cách “chữa lành” các hồ nước di sản trên thế giới

Nhìn vào vẻ đẹp trong trẻo của Tây Hồ (Hàng Châu, Trung Quốc) hay sự khoáng đạt, thơ mộng của hồ Union (Seatle, Mỹ) hiện tại, ít ai biết chúng từng trải qua những cuộc “chữa lành” quy mô lớn. Lựa chọn trả lại không gian cho thiên nhiên, nhường lối cho bước chân trải nghiệm của du khách và người dân là chìa khóa để những mặt nước trung tâm vươn mình thành di sản.

Từ bài học quốc tế đáp ứng đa mục tiêu...

Nhìn sang Tây Hồ (Hàng Châu, Trung Quốc), ít ai biết rằng di sản thế giới này từng rơi vào tình trạng “chết lâm sàng”, ô nhiễm nghiêm trọng và bị bủa vây bởi sự lộn xộn của đô thị hóa. Thay vì giữ khư khư một “biểu tượng” đang thoi thóp, chính quyền đã quyết liệt thực hiện cuộc “đại phẫu”: nạo vét bùn, tạo các vùng đất ngập nước, và quy hoạch lại toàn bộ hạ tầng ưu tiên không gian đi bộ. Kết quả, Tây Hồ trở thành điểm đến du lịch quốc tế, thu hút hàng chục triệu du khách, mang lại nguồn doanh thu khổng lồ mà vẫn giữ trọn vẹn hệ sinh thái tự nhiên.

Vào những năm 1950 - 1980, mặt hồ này từng rơi vào tình trạng cạn kiệt, nước ô nhiễm và lớp bùn lắng đọng hàng thập kỷ khiến mực nước có nơi chưa đầy 1 mét.

Để giữ lại biểu tượng của mình, Hàng Châu đã chọn cách “chữa lành” thay vì lấp bỏ hay bê tông hóa. Đơn vị đảm nhận dự án kiên nhẫn nạo vét bùn, dẫn nước sạch vào thau rửa, và quan trọng nhất là tạo ra các vùng đất ngập nước (wetland) với thảm thực vật thủy sinh để hồ tự lọc tự nhiên.

Con đường ven hồ được quy hoạch thành các tuyến dạo bộ mềm mại đan xen với cỏ cây, ưu tiên tuyệt đối cho người đi bộ và xe đạp. Nhờ sự kiên nhẫn đó, thiên nhiên đã quay trở lại, mang theo sức sống mới cho cả một vùng đô thị.

Câu chuyện tương tự cũng diễn ra tại Hồ Union (Seattle, Mỹ). Từ một khu vực xưởng đóng tàu cũ kỹ và ô nhiễm, chính quyền thành phố đã tái thiết nơi đây thành một mạng lưới đường dạo vòng quanh hồ (loop trail) dài 14km.

Hồ Union (Seattle. Mỹ) tái thiết xưởng đóng tàu cũ kỹ thành đường dạo quanh hồ dài 14km. Nguồn: iStock

Thành phố giữ lại mặt nước, kết nối các công viên, tạo ra những bến thuyền êm đềm để người dân đạp xe, tản bộ và tận hưởng hoàng hôn.

Mặt nước đồng thời được quy hoạch thành một không gian kinh tế, thể thao và văn hóa sôi động với các sự kiện trình diễn thủy phi cơ và đua thuyền quốc tế. Xung quanh hồ tích hợp đồng bộ các khu thương mại, công viên giải trí (như Gas Works Park), các bến tàu và nhà nổi đặc trưng [1]. Sau cải tạo, hồ Union chuyển mình ngoạn mục thành không gian khoáng đạt, nơi cảnh quan đô thị hiện đại và những mảng xanh công viên giao thoa hài hòa

...đến hơi thở văn hóa bên những bờ hồ di sản

Không chỉ là câu chuyện của hệ sinh thái, những hồ nước nổi tiếng thế giới như Hồ Geneva (Thụy Sĩ) hay Hồ Constance (nằm giữa Đức, Áo, Thụy Sĩ) còn hấp dẫn bởi sự kết hợp tinh tế giữa thiên nhiên và văn hóa.

Du khách có thể đi thuyền thăm nhiều thị trấn, làng mạc dọc bờ hồ Geneva. Bắt đầu từ Jet d'Eau ở Geneva - đài phun nước cao 140 mét giữa hồ, và kết thúc tại Lâu đài Chillon, một pháo đài thời trung cổ gần Montreux. Các thị trấn này cũng được kết nối bằng các tuyến đường dành cho xe đạp và đi bộ, biến Hồ Geneva thành một điểm đến du lịch lý tưởng.

Trong khi đó, Hồ Constance cũng có vô số tuyến đường dành cho xe đạp và người đi bộ, lẫn các khu nghỉ dưỡng. Đây là điểm đến nổi tiếng cho cả những người thích thư giãn và những người đam mê thể thao. Ngoài ra, nhiều công ty vận tải biển hoạt động trên hồ Constance.

Tương tự, hồ Zurich có tàu chở khách hoạt động quanh năm giữa Schmerikon và Zurich. Tổng cộng có hơn 30 điểm cập bến. Vì khu vực đô thị Zurich là vùng đô thị lớn nhất Thụy Sĩ, du khách có thể không tìm thấy sự yên tĩnh và thanh bình như mong đợi bên hồ. Tuy nhiên, những không gian công cộng ven hồ vẫn mời gọi người dân và du khách nán lại. Và một buổi dã ngoại ấm cúng tại Bellevue ở Zurich chắc chắn là điều không nên bỏ lỡ.

Theo các chuyên gia, giới quy hoạch châu Âu chú trọng những quảng trường lát đá êm ái, những bến thuyền nhỏ bằng gỗ vươn ra mặt hồ, và những không gian nghệ thuật ngoài trời. Các công trình ven hồ được thiết kế để “hòa tan” vào cảnh quan. Người dân và du khách đến đây không chỉ để ngắm mặt nước, mà để thưởng thức một buổi hòa nhạc bên hồ, để nhâm nhi ly cà phê dưới bóng cây, và để cảm nhận nhịp đập văn hóa của vùng đất ấy.

Các công trình ven hồ ở châu Âu được thiết kế để hòa tan vào cảnh quan. Nguồn: Koen de crock/Google maps

Sức hấp dẫn của những mặt hồ này chứng minh một triết lý quy hoạch văn minh, rằng “nước là trung tâm của bản sắc đô thị”. Việc nâng cấp hạ tầng ven hồ, tạo ra các sàn ngắm cảnh hay công viên chuyên đề không phải là “kẻ thù” của vẻ đẹp tự nhiên, mà chính là cách tạo ra một “bảo tàng mở”, nơi con người có thể an tâm tương tác và bảo vệ thiên nhiên.

Kỳ vọng diện mạo mới cho “mặt gương” Hà Nội

Nhìn từ những bài học quốc tế, cùng kế hoạch về các dự án cải tạo cảnh quan gần đây, câu chuyện về Hồ Tây của Hà Nội cũng được gieo thêm hy vọng.

Hồ Tây là món quà vô giá, là báu vật mà thiên nhiên ban tặng cho Thủ đô. Nơi đây có mặt nước mênh mông, có sương mù lãng đãng, có hàng chục di tích lịch sử và những ngôi chùa cổ kính soi bóng ngàn năm. Thế nhưng, trước tốc độ phát triển mạnh mẽ của đô thị, không gian ven Hồ Tây hiện tại bắt đầu xuất hiện những điểm nghẽn về hạ tầng giao thông, chất lượng môi trường nước cần được bảo vệ kịp thời và các trải nghiệm văn hóa cần một sợi dây kết nối đồng bộ hơn.

Việc chỉnh trang, cải tạo lại không gian ven Hồ Tây, như những nét phác thảo đang được gợi mở, có lẽ cũng mang chung một khao khát “chữa lành” như cách thế giới đã làm. Đó không phải là biến Hồ Tây thành những khối bê tông xa lạ, mà là cơ hội để làm sạch nguồn nước bằng công nghệ mới, mở rộng những dải cây xanh, và nối liền những con đường dạo bộ êm ái.

Hãy thử tưởng tượng một ngày, các tuyến đường ven hồ được tổ chức lại để nhường không gian cho những rặng cây, quảng trường và vỉa hè rộng mở. Trọn vẹn nhất là khi, những giao thông thường nhật vẫn được đảm bảo cho cuộc sống, nhưng không cản trở những vòng xe đạp chầm chậm, cho những bước chân đi dạo buổi chiều. Những công trình nghệ thuật mang tính biểu tượng, như một nhà hát với thiết kế hòa quyện vào sóng nước, sẽ vươn lên nhẹ nhàng, kết nối chuỗi di sản và mang lại cho Hà Nội những không gian văn hóa xứng tầm.

Thay đổi để bảo tồn, kiến tạo để trân trọng. Việc chỉnh trang cảnh quan Hồ Tây với tinh thần nâng niu và tôn trọng di sản giống như cách lau đi lớp bụi mờ trên một bức tranh quý. Để rồi, “mặt gương Tây Hồ” sẽ lại trong veo, giữ trọn vẹn hồn cốt của Thăng Long xưa, mở ra một không gian trải nghiệm cộng đồng văn minh, bình yên và đầy chất thơ cho người Hà Nội hôm nay và mai sau.