Vòng xoáy Capex

Tại các bến cảng nước sâu từ Cái Mép - Thị Vải đến Lạch Huyện, nhịp độ bốc dỡ hàng hóa đang phản ánh một thực tế vĩ mô chưa từng có tiền lệ. Dòng chảy container đổ về các trung tâm công nghiệp không còn là những kiện nguyên phụ liệu gia công truyền thống, mà phần lớn là chip xử lý, máy chủ, dây chuyền sản xuất bán dẫn, bảng mạch in và thiết bị tự động hóa chính xác. 

Cơn khát công nghệ cao

Quy mô ngoại thương thiết lập đỉnh lịch sử khi tổng kim ngạch xuất nhập khẩu vượt mốc 1.000 tỷ USD sau 10 tháng, tăng 32,3% so với cùng kỳ năm trước, theo số liệu vừa được Cục Thống kê công bố. Thế nhưng, đi cùng với kỷ lục quy mô là sự đảo chiều nhanh chóng của cán cân thương mại: từ trạng thái xuất siêu 19,49 tỷ USD trong 10 tháng đầu năm 2025, Việt Nam đã rơi vào trạng thái nhập siêu 10 tháng đầu năm 2026 khoảng 12,07 tỷ USD. 

Đà tăng tốc của nhập khẩu, với tốc độ 37,4% trong 10 tháng, vượt xa mức tăng 27,5% của xuất khẩu, không phải là biểu hiện suy yếu của tiêu dùng nội địa, mà phản ánh một chu kỳ mở rộng chi tiêu vốn quy mô lớn. Nhận định về sự chuyển dịch này, báo cáo của EBC Financial Group nhấn mạnh, thị trường đang chuyển từ câu hỏi “Nhập khẩu có hỗ trợ tăng trưởng hay không?” sang “Hiệu quả kinh tế từ lượng vốn đầu tư này có theo kịp nhu cầu ngày càng lớn về vốn, chi phí đầu vào và ngoại tệ hay không?”. 

Điểm cốt lõi giải thích cho đà tăng vọt của nhập khẩu nằm ở bản chất của dòng vốn đầu tư mới. Dữ liệu từ Cục Thống kê cho thấy tư liệu sản xuất chiếm tới 94,1% tổng kim ngạch nhập khẩu trong 10 tháng đầu năm, trong khi hàng tiêu dùng chỉ chiếm vỏn vẹn 5,9%. 

Làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng sang các lĩnh vực công nghệ cao, như bán dẫn, bảng mạch, trí tuệ nhân tạo (AI) và trung tâm dữ liệu, đang tạo ra một “hàm lượng nhập khẩu” khổng lồ. Cũng theo Cục Thống kê, hàng điện tử, máy tính và linh kiện dẫn đầu về kim ngạch nhập khẩu trong 10 tháng, đạt 215,25 tỷ USD, tăng 74,4% so với cùng kỳ. Tốc độ này cao hơn mức tăng xuất khẩu của chính nhóm hàng này và gần gấp đôi tốc độ tăng nhập khẩu chung cả nước. 

Tiến sĩ Đỗ Thiên Anh Tuấn, giảng viên Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright, lý giải: “Việt Nam đang đẩy mục tiêu tăng trưởng lên 2 con số, đầu tư công và FDI cùng tăng, nên đầu tư tăng nhanh sẽ kéo nhập khẩu tăng theo. Một đồng đầu tư vào các ngành như điện tử, bán dẫn, AI và trung tâm dữ liệu tạo nhu cầu nhập khẩu lớn hơn nhiều so với đầu tư vào dịch vụ hoặc xây dựng thông thường. Việt Nam hiện chưa sản xuất được phần lớn chip, máy chủ, thiết bị quang học và linh kiện điện tử cao cấp, do đó cùng một mức tăng đầu tư nhưng cơ cấu hiện nay đòi hỏi lượng nhập khẩu lớn hơn hẳn giai đoạn trước”.

Áp lực sau làn sóng FDI

Bức tranh ngoại thương hiện tại cho thấy khoảng cách lớn về năng lực giữa 2 khu vực kinh tế. Theo Cục Thống kê, khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (kể cả dầu thô) giữ vai trò động lực xuất khẩu chính khi xuất khẩu 10 tháng tăng tới 33% và ghi nhận xuất siêu 25,76 tỷ USD. Dù vậy, tốc độ tăng nhập khẩu của khối FDI lên tới 43,2%, vượt trội mức tăng xuất khẩu. Tiến sĩ Đỗ Thiên Anh Tuấn lưu ý rằng nếu xu hướng này kéo dài, nó cảnh báo dòng vốn FDI vẫn thiên nặng về gia công, lắp ráp và phụ thuộc linh kiện bên ngoài thay vì lan tỏa chuỗi cung ứng vào nội địa. 

Khu vực kinh tế trong nước tiếp tục là mắt xích chịu áp lực lớn nhất. Cũng theo Cục Thống kê, trong 10 tháng, khối nội địa thâm hụt thương mại tới 37,83 tỷ USD. Tốc độ tăng xuất khẩu của khu vực này chỉ đạt 8,2%, chậm hơn rất nhiều so với quy mô nhập khẩu tư liệu sản xuất. Khoảng cách này cho thấy nền kinh tế đang mở rộng năng lực sản xuất bằng công nghệ ngoại nhập nhưng tỷ lệ nội địa hóa và công nghiệp hỗ trợ chưa theo kịp nhịp độ mở rộng. Khi chu kỳ mở rộng bước sang giai đoạn đòi hỏi hiệu quả, các rào cản chi phí bắt đầu gia tăng sức ép lên biên lợi nhuận của doanh nghiệp. 

Đánh giá về bước ngoặt này, ông Sana Ur Rehman, chuyên viên phân tích thị trường cấp cao tại EBC Financial Group, nhận định: “GDP quý III cho thấy chu kỳ đầu tư của Việt Nam đang tạo ra sản lượng thực. Tuy nhiên, để duy trì tốc độ này, doanh nghiệp có thể phải hoạt động trong môi trường chi phí khó khăn hơn. Vì vậy, chất lượng và hiệu quả tăng trưởng ngày càng trở nên quan trọng. Vấn đề trong quý cuối năm là liệu nhu cầu xuất khẩu, năng suất và giá trị gia tăng trong nước có thể theo kịp trong bối cảnh chi phí đầu vào và chi phí vốn vẫn ở mức cao hay không”.

Doanh nghiệp sản xuất hiện không chỉ đối mặt với chi phí đầu tư máy móc ban đầu mà còn gánh thêm chi phí tài trợ hàng tồn kho, nhu cầu vốn lưu động phình to và rủi ro gián đoạn chuỗi cung ứng. Một chu kỳ nhập khẩu tư liệu sản xuất rầm rộ luôn kéo theo độ lệch pha thanh khoản: doanh nghiệp phải gom USD thanh toán máy móc và nguyên vật liệu ngay lập tức, trong khi doanh thu ngoại tệ từ sản phẩm mới cần độ trễ từ 12-24 tháng mới có thể quay về tài khoản. 

Tín hiệu tích cực

Mặc dù thâm hụt thương mại đang tạo áp lực cầu ngoại tệ ngắn hạn, các chuyên gia tài chính cho rằng không nên nhìn nhận nhập siêu như một chỉ báo tiêu cực cơ học lên tỷ giá. Biến động của tỷ giá còn được neo giữ bởi nguồn cung ngoại tệ tổng thể: dòng vốn FDI thực hiện tại Việt Nam trong 10 tháng năm 2026 ước đạt 24,08 tỷ USD (tăng 13,1% so với cùng kỳ và là mức vốn FDI thực hiện cao nhất trong cùng kỳ 10 tháng suốt 5 năm qua), doanh thu xuất khẩu 10 tháng vẫn đạt 499,24 tỷ USD (theo Cục Thống kê) cùng dòng kiều hối và sự điều tiết thanh khoản linh hoạt của nhà điều hành. 

Thực tế, mức nhập siêu theo tháng đã giảm mạnh từ 3,59 tỷ USD trong tháng 7 xuống còn 0,12 tỷ USD trong tháng 8. Cán cân tháng 9 ghi nhận xuất siêu nhẹ 1,27 tỷ USD, giúp thâm hụt lũy kế trong 9 tháng co về 19,42 tỷ USD. Tiếp tục đà phục hồi, tháng 10 xuất siêu lên tới 7,31 tỷ USD, đánh dấu tháng thứ 2 liên tiếp xuất siêu, giúp thu hẹp mức nhập siêu lũy kế 10 tháng xuống còn 12,07 tỷ USD. 

Do khoảng cách tăng trưởng giữa nhập khẩu và xuất khẩu vẫn rộng, Việt Nam nhiều khả năng vẫn kết thúc năm với trạng thái nhập siêu, một diễn biến phù hợp với nền kinh tế đang bước vào chu kỳ đầu tư mạnh. Theo bà Trịnh Thị Thu Hiền, Phó Cục trưởng Cục Xuất Nhập khẩu (Bộ Công Thương), để từng bước kéo giảm nhập siêu, Bộ đang tiếp tục triển khai các giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp đẩy mạnh xuất khẩu, đa dạng hóa và mở rộng thị trường, qua đó góp phần cải thiện cán cân thương mại trong những tháng cuối năm. Về dài hạn, giải pháp căn cơ là nâng cao năng lực của doanh nghiệp Việt Nam, tăng tỷ lệ nội địa hóa và gia tăng giá trị trong chuỗi cung ứng. 

Ông Sacha Wunsch-Vincent, chuyên gia cao cấp của WIPO, đồng tác giả Báo cáo Chỉ số Đổi mới toàn cầu (GII), sự hiện diện của các tập đoàn nước ngoài trong lĩnh vực công nghiệp, công nghệ cao và bán dẫn tạo cơ hội để Việt Nam phát triển mạng lưới nhà cung ứng nội địa, nâng cao kỹ năng lao động và tiếp nhận tri thức công nghệ. Vấn đề quan trọng là tăng khả năng tham gia thực chất của doanh nghiệp trong nước, giúp họ từng bước đảm nhận những công đoạn có giá trị cao hơn, thay vì chỉ cung cấp đầu vào hoặc thực hiện các khâu sản xuất có hàm lượng công nghệ thấp.

Nhập khẩu tăng vọt đã làm tròn nhiệm vụ cung cấp phương tiện cho chu kỳ tăng trưởng mới. Thử thách tiếp theo không còn là mua được bao nhiêu dây chuyền công nghệ cao, mà là Việt Nam sẽ giữ lại được bao nhiêu giá trị gia tăng thực chất trên mỗi đồng vốn đã chi ra.