Ecommerce dùng "doping mua trước trả sau"

Báo cáo kết quả kinh doanh quý III/2025 của Tập đoàn Sea (công ty mẹ của Shopee) cho thấy tỉ trọng đóng góp của mảng dịch vụ tài chính kỹ thuật số (DFS) có tên SPayLater (bao gồm dịch vụ BNPL) rất đáng kinh ngạc khi mang về 989,9 triệu USD doanh thu theo chuẩn GAAP, đóng góp 16,54% vào tổng doanh thu. Trong khi đó, lợi nhuận điều chỉnh EBITDA của mảng này là 258,3 triệu USD, đóng góp 29,54% cho công ty mẹ. DFS chỉ đứng sau mảng giải trí kỹ thuật số của Sea (53,2%) về tỉ trọng đóng góp lợi nhuận.

Các dữ liệu này cho thấy mảng tài chính đang dần trở nên quan trọng đối với lợi nhuận của Sea. Theo báo cáo quý I/2025 của Research And Markets, dịch vụ BNPL được xác định sẽ là động lực tăng trưởng cốt lõi cho thương mại điện tử tại châu Á - Thái Bình Dương trong thời gian tới. 

 Ở Việt Nam, thị trường BNPL được dự đoán sẽ tăng 36,5% trong năm 2025, đạt 2,61 tỉ USD. CAGR được dự báo đạt 26,7% trong 5 năm tiếp theo, giúp quy mô thị trường mở rộng lên 8,51 tỉ USD vào cuối năm 2030. Thị trường Việt Nam còn nhiều dư địa tăng trưởng hơn nữa vì chỉ có khoảng 1/5 người trưởng thành trong nước tham gia BNPL, tương tự như Indonesia và Thái Lan (báo cáo UnaFinancial năm 2024). Đó là lý do đối thủ trực tiếp của Shopee là TikTok Shop gần đây cũng thử nghiệm TikTok PayLater với đối tác là VietCredit.  

Trao đổi với NCĐT, ông Võ Quốc Hưng, Giám đốc Tăng trưởng Tonkin Agency, nhìn nhận bản chất cuộc đua thương mại điện tử là cung cấp sự tiện ích cho người sử dụng. Trong thời gian qua, các công ty này đã giúp người dùng tìm kiếm thông tin sản phẩm dễ dàng, giao nhận và thanh toán ngày càng tiện lợi hơn so với 10 năm trước. “Vì thế, việc giúp khách hàng kết nối với các dịch vụ tài chính số đơn giản có thể là bước tiếp theo trong cuộc đua giành thị phần của các sàn thương mại điện tử”, ông Hưng nói.

Không chỉ các sàn thương mại điện tử, các công ty bán lẻ công nghệ quy mô lớn cũng tham gia thị trường này như Thế Giới Di Động, FPT Shop… Họ xem BNPL là một yếu tố để tăng tỉ lệ chuyển đổi đơn hàng, mở rộng nhóm khách hàng chưa dùng thẻ tín dụng và trả góp truyền thống cho nhánh thương mại điện tử.

Bà Đặng Thị Minh Ngà, Giám đốc Trung tâm Dịch vụ, Hệ thống FPT Shop, cho biết Công ty đã triển khai dịch vụ này từ năm 2020 và ghi nhận tỉ lệ chuyển đổi tốt hơn ở nhóm khách hàng trẻ, góp phần mở rộng tập khách hàng và hỗ trợ tăng doanh thu một số nhóm sản phẩm dịch vụ, phụ kiện. “BNPL là một cấu phần quan trọng trong hệ sinh thái tài chính - bán lẻ của FPT Shop. Chúng tôi đang kết nối thêm với nhiều đối tác tiềm năng khác để triển khai dịch vụ này, hướng đến mục tiêu tăng trải nghiệm linh hoạt cho khách hàng”, bà Ngà nói.

Anh Minh Tuấn, nhân viên văn phòng ở TP.HCM, cho biết anh sử dụng dịch vụ BNPL của Shopee trong một năm, hạn mức vay của anh đã tăng từ 3 triệu đồng lên 21 triệu đồng. Khởi đầu anh mua các đơn hàng có giá trị dưới 200.000 đồng, thời gian 6 tháng và trả đúng hẹn. Sau vài đơn như vậy, hạn mức tín dụng của anh tăng dần. 

Báo cáo tài chính quý III/2025 của Sea chỉ ra tỉ lệ NL90 (các khoản nợ quá hạn hơn 90 ngày) đang ở mức 1,1%; tổng dư nợ gốc các khoản vay tăng 14,6% so với quý II và 69,8% so với cùng kỳ năm ngoái, cho thấy đơn vị này đang duy trì hồ sơ rủi ro ổn định trong khi vẫn đang mở rộng quy mô kinh doanh.

Mặc dù vậy, đây cũng là điều giới phân tích lo ngại khi việc tăng hạn mức tín dụng dễ dãi của dịch vụ BNPL có thể tạo ra quả bom nợ ngầm trong tương lai cho giới trẻ. Nhất là khi gần đây Ngân hàng Nhà nước dự kiến sẽ tăng giới hạn cho vay tiêu dùng từ 100 triệu đồng lên 400 triệu đồng do hạn mức cũ đã không còn phù hợp trong bối cảnh kinh tế - xã hội phát triển, thu nhập và chi tiêu bình quân của người dân ngày càng tăng lên.

Thực tế, đã có quốc gia ở châu Á - Thái Bình Dương phải đối mặt với các khoản nợ khó đòi sau “tuần trăng mật” với BNPL. Tổng nợ BNPL tại Indonesia, chẳng hạn, đã đạt 1,8 tỉ USD tính đến tháng 11/2024, tăng 42,68% so với cùng kỳ, theo Asia News. Nợ xấu đã tăng từ 2,76% hồi tháng 10/2024 lên 2,92% chỉ một tháng sau đó. Dữ liệu từ OJK (cơ quan dịch vụ tài chính Indonesia) cũng cho thấy 43,9% người dùng BNPL có độ tuổi từ 26-35, trong khi 26,5% ở độ tuổi từ 18-25, phần lớn chi tiêu cho quần áo, đồ điện tử và các sản phẩm chăm sóc cá nhân. 

Các chuyên gia cảnh báo, việc phụ thuộc quá mức vào BNPL có thể gây ra hậu quả tài chính lâu dài, nhất là với người trẻ: các khoản nợ BNPL chưa thanh toán khiến họ khó hội đủ điều kiện vay mua nhà hơn. Bởi vì các tài khoản BNPL hiện là một phần của Hệ thống Dịch vụ Thông tin Tài chính Indonesia, việc chậm thanh toán có thể ảnh hưởng đến điểm tín dụng, khiến người vay khó đảm bảo nguồn tài chính trong tương lai. Do đó, bắt đầu từ ngày 1/1/2027 OJK bắt buộc BNPL chỉ dành cho những cá nhân từ 18 tuổi trở lên (hoặc đã kết hôn) có thu nhập ít nhất 185 USD/tháng.

Về phía Việt Nam, dịch vụ BNPL vẫn còn ở buổi bình minh khi chỉ chiếm khoảng 8% quy mô thị trường thương mại điện tử 32 tỉ USD năm nay (theo VECOM). 

Chia sẻ tại hội thảo “Thúc đẩy công nghệ số - Mở rộng tiếp cận tài chính” do IFC tổ chức, ông Melchor Plabasan, Giám đốc Cấp cao Ban Giám sát Đổi mới Công nghệ tại Ngân hàng Trung ương Philippines, cho rằng, để bảo vệ người tiêu dùng tốt nhất trong tài chính số, cần tập trung vào tính minh bạch. Theo đó, các điều khoản, phí, rủi ro và cách thức hoạt động của các sản phẩm và dịch vụ tài chính số (như các khoản vay, thanh toán hoặc sản phẩm đầu tư) phải được thông báo rõ ràng cho khách hàng. 

Ngoài ra, tính minh bạch của dịch vụ cần được hỗ trợ bởi các chương trình phổ cập kiến thức tài chính số. Các chương trình này sẽ được triển khai rộng rãi để giáo dục người dân về cách giữ an toàn và cách thực hiện giao dịch kỹ thuật số một cách thích hợp. “Tính minh bạch được xem là công cụ pháp lý cơ bản để người tiêu dùng có thể tự tin tham gia vào hệ sinh thái kỹ thuật số”, ông Plabasan nói.