Mentoring từ thợ đến thầy

Nếu trước đây, hoạt động cố vấn (mentoring) tại Việt Nam chỉ là mối quan hệ thầy - thợ truyền thống, kiểu như truyền nghề và một lời nhắc nhở “Đừng làm hỏng nó!” thì giờ đây, mọi chuyện đã chuyên nghiệp hơn nhiều. 

Không phải là chuyện kể bên bàn cà phê 
Bà Võ Thị Hồng Nhật, CEO Công ty Cổ phần Tập đoàn i-Talents, chia sẻ trường hợp điển hình: một doanh nghiệp gia đình người Hoa tại TP.HCM đã áp dụng mentoring như một phương thức phát hiện và phát triển đội ngũ kế cận. Trong một chương trình mentoring kéo dài 6 tháng, mỗi thành viên chủ chốt được kết nối với một mentor giàu kinh nghiệm trong nội bộ. Kết quả, ban lãnh đạo công ty này không chỉ phát hiện ra nhiều nhân tố tiềm năng mà còn đảm bảo sự kế thừa liền mạch về văn hóa, tinh thần và bí quyết kinh doanh, điều rất quan trọng trong các doanh nghiệp gia đình. 

“Mentoring giúp quá trình chuyển giao thế hệ diễn ra êm mượt, tránh tình trạng đứt gãy thế hệ như nhiều doanh nghiệp đang gặp phải”, bà Nhật nhận định. 

Thực tế, mentoring đã chuyển mình từ một phong trào tự phát thành một chiến lược nhân sự bài bản tại các doanh nghiệp Việt. Nếu nghĩ mentoring là chuyện kể miễn phí bên bàn cà phê thì bạn đã lạc hậu. Thị trường phát triển cá nhân toàn cầu đang tăng trưởng nhanh, được Research and Markets dự báo đạt 67,02 tỉ USD vào năm 2030. Việt Nam cũng không ngoại lệ, khi đang dịch chuyển mạnh mẽ sang một ngành dịch vụ chuyên nghiệp, có cấu trúc. “Mentoring hiện đại không đơn thuần là việc kể chuyện ngày xưa mà là sự tích hợp giữa cố vấn sơ khai, đào tạo tập trung (training) và huấn luyện/khai vấn (coaching)”, bà Lê Thị Thanh Lâm, nguyên Phó Tổng Giám đốc Sài Gòn Food, nói.  

Tại Việt Nam, theo ông Lê Trung Chính, Giám đốc Công ty Golden Solution, sự phát triển của ngành mentoring trải qua nhiều giai đoạn. Trước năm 2010, mentoring chủ yếu thể hiện ở mối quan hệ thầy - trò kèm cặp. Từ sau năm 2010, mentoring dần được phát triển trong cộng đồng, hoạt động khởi nghiệp, một số công ty như Sài Gòn Food và PNJ… bắt đầu áp dụng mentoring vào phát triển nhân tài, có chương trình và mục tiêu rõ ràng, có đánh giá hiệu quả và theo nhiều mô hình đa dạng... Từ năm 2023 đến nay, mentoring dần phát triển thành hệ sinh thái: được chuẩn hóa, tích hợp vào hệ thống vận hành doanh nghiệp, tiến đến số hóa và áp dụng công nghệ hỗ trợ đo lường.

Thị trường xanh đua nở
Trong bối cảnh nhiều doanh nghiệp Việt đang phải đối mặt với bài toán chuyển giao lãnh đạo, giữ chân nhân sự chất lượng cao và phát triển đội ngũ kế thừa…, câu hỏi đặt ra là “liệu mentoring có thể là lời giải?”.

Đây là câu hỏi quan trọng khi các doanh nghiệp tăng trưởng, đặc biệt là startup và SME (doanh nghiệp nhỏ và vừa) đang mở rộng quy mô, thường phải đối mặt với “bẫy tăng trưởng” và các thách thức về quản lý, vận hành phức tạp hơn. CEO/founder phải đưa ra các quyết định chiến lược nhanh chóng trong điều kiện thông tin không đầy đủ. Hoặc đội ngũ lãnh đạo trẻ có thể thiếu kinh nghiệm trong những lĩnh vực quản trị phức tạp như tái cấu trúc, quản lý dòng tiền, xây dựng hệ thống tài chính/pháp lý cho việc gọi vốn/niêm yết...

Ở mỗi nhu cầu, mentoring nổi lên như một giải pháp lý tưởng, nơi kinh nghiệm thực chiến và sự phản biện khách quan của mentor (người cố vấn) giúp mentee (người được cố vấn) nhìn rõ điểm mù, giảm thiểu rủi ro và tăng tốc độ học hỏi so với việc tự mày mò. “Mỗi doanh nghiệp Việt Nam dù quy mô nào cũng có tối thiểu 3 phòng ban, nghĩa là tối thiểu có 3 người cần nâng cấp năng lực quản lý. Con số này tương đương 3 triệu người”, bà Lâm ước lượng. Theo bà, chỉ cần 15-20% trong số các doanh nghiệp nhận thức được giá trị của mentoring và sẵn sàng chi trả cho dịch vụ đào tạo tập trung thì doanh thu có thể đạt hàng chục ngàn tỉ đồng mỗi năm.

Hiện nay, có rất nhiều hoạt động mentoring đáng chú ý. Chẳng hạn, reverse mentoring (cố vấn ngược) trở nên thu hút khi các lãnh đạo cấp cao được cố vấn bởi nhân viên trẻ (Gen Z, Millennials) về các lĩnh vực mới như công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, GenAI, social media... Hoạt động này giúp lãnh đạo duy trì sự nhạy bén, phá vỡ rào cản cấp bậc và thúc đẩy văn hóa học hỏi liên tục. Bên cạnh đó, chương trình mentoring được quan tâm là tập trung vào việc giải quyết tình huống thực chiến và tối ưu hóa hiệu suất dựa trên nhu cầu cụ thể của từng công ty.

Quy tụ khoảng 2.000 doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, 100 quỹ đầu tư (chiếm 50% cả nước), TP.HCM tiếp tục giữ vai trò đầu tàu trong hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo quốc gia. Vì vậy, đối với nhóm startup, mentoring chuyên biệt cho mở rộng quốc tế cũng ngày càng trở nên quan trọng, đặc biệt là những mentor có kinh nghiệm về hành vi tiêu dùng địa phương, pháp lý quốc tế và mạng lưới đầu tư toàn cầu để đẩy nhanh tốc độ thâm nhập thị trường. 

Theo ông Ngô Đắc Thuần, Chủ tịch Hội đồng Quản trị IP Group, chuyên gia về đổi mới sáng tạo, cần thiết phải triển khai mạnh và hiệu quả các hoạt động đào tạo, huấn luyện về văn hóa khởi nghiệp, để các nhà khởi nghiệp, sáng chế hiểu rõ và bài bản về văn hóa sáng tạo, văn hóa sở hữu trí tuệ, văn hóa phát triển bền vững. Khi có đầy đủ những nền tảng này thì mới có thể phát triển được những “kỳ lân”.