ECCO trượt chân

Tại Khu công nghiệp Bàu Bàng, nhà máy từng được thiết kế để xuất xưởng hơn 8 triệu đôi giày da mỗi năm giờ đây chìm trong im lặng. Quyết định giải thể pháp nhân tại Việt Nam của ECCO Sko A/S không chỉ khép lại hành trình 6 năm của thương hiệu Đan Mạch tại trung tâm sản xuất Đông Nam Á, mà còn cho thấy những rủi ro bên dưới cỗ máy xuất khẩu da giày gần 29 tỷ USD của Việt Nam (năm 2025).

Bẫy chi phí cố định

Sự rút lui này không đơn thuần là câu chuyện chuyển dịch giữa các quốc gia. Đó là một đợt rút lui chiến lược bắt nguồn từ tổn thất tài chính tại đại bản doanh Bredebro (Đan Mạch), nơi mô hình kinh doanh lừng danh một thời đang bị thử thách nghiêm ngặt bởi lạm phát toàn cầu, người tiêu dùng thắt chặt hầu bao và một chuỗi cung ứng đã đi qua thời kỳ chi phí rẻ. 

Trong nhiều thập kỷ, ECCO là một tập đoàn gia đình kiên định với mô hình tích hợp theo chiều dọc. Từ các xưởng thuộc da tại Hà Lan, Thái Lan, Indonesia cho đến các cửa hàng bán lẻ trên các đại lộ lớn tại châu Âu và Bắc Mỹ, ECCO kiểm soát gần như trọn vẹn chuỗi giá trị. Cách tiếp cận này mang lại quyền kiểm soát chất lượng tuyệt đối và biên lợi nhuận cao khi thị trường bùng nổ. Nhưng khi chu kỳ tiêu dùng đảo chiều, chính mô hình đó biến thành một “cái bẫy chi phí cố định”. 

Sau 2 năm tài chính 2024 và 2025 với khoản lỗ ròng hợp nhất vượt 61 triệu EUR, ban lãnh đạo ECCO buộc phải đưa ra những quyết định dứt khoát. Sức mua suy giảm mạnh ở phân khúc trung và cao cấp tại các thị trường trọng điểm phương Tây khiến công suất thiết kế 8,1 triệu sản phẩm/năm tại Bàu Bàng trở nên dư thừa. 

Trước Việt Nam, các cơ sở sản xuất tại Slovakia và Bồ Đào Nha cũng đã chịu chung số phận đóng cửa. Để sống sót, ECCO phải kích hoạt chiến lược phòng thủ: cắt giảm công suất thừa, tập trung vận hành vào các cứ điểm tối ưu hơn như Indonesia, Trung Quốc, Thái Lan và duy trì trụ sở cốt lõi tại Đan Mạch. 

Vụ việc tại ECCO cho thấy sự mong manh của ngành công nghiệp da giày Việt Nam - cường quốc xuất khẩu lớn thứ 2 thế giới. Nhìn vào số liệu bề nổi, bức tranh có vẻ vẫn giữ được sắc xanh. Báo cáo từ Hiệp hội Da - Giày - Túi xách Việt Nam (Lefaso) cho thấy kim ngạch xuất khẩu toàn ngành 9 tháng đầu năm nay đạt 21,77 tỷ USD, tăng 3% so với cùng kỳ năm trước; trong đó, giày dép đóng góp 18,02 tỷ USD. 

Tuy nhiên, cấu trúc tạo nên con số chục tỷ USD này tiềm ẩn nhiều rủi ro. Đó là tỷ trọng xuất khẩu bị chi phối áp đảo bởi khối FDI chiếm tới khoảng 80% kim ngạch xuất khẩu toàn ngành. Trong khi đó, tỷ lệ nội địa hóa của ngành mới chỉ đạt khoảng 55%, khiến các cơ sở lắp ráp tại Việt Nam phụ thuộc nặng nề vào chuỗi cung ứng ngoại vi.

Thiết lập luật chơi mới

Ngành da giày của Việt Nam kẹp giữa 2 gọng kìm: phân khúc giá rẻ chịu sức ép cạnh tranh khốc liệt từ nguồn cung khổng lồ trong khu vực, trong khi phân khúc cao cấp bị ghìm chặt bởi tâm lý thắt lưng buộc bụng từ người tiêu dùng phương Tây. Khi các tập đoàn đa quốc gia gặp khủng hoảng thanh khoản, các nhà máy vệ tinh gia công thuần túy ở các thị trường mới nổi luôn là những mắt xích đầu tiên bị cắt giảm. 

Tại Triển lãm Quốc tế về máy móc thiết bị ngành dệt may tại TP.HCM, giới quan sát và các nhà sản xuất nội địa không giấu được nỗi âu lo. Lợi thế nhân công giá rẻ từng đưa Việt Nam lên đỉnh cao xuất khẩu đang nhanh chóng suy giảm trước các làn sóng tự động hóa, xu hướng đưa sản xuất về gần thị trường tiêu thụ và làn sóng quy chuẩn xanh mới từ châu Âu. 

“Trong một thế giới cạnh tranh, các nước lớn vẫn là bên viết ra luật chơi và các doanh nghiệp nhỏ buộc phải chấp nhận thích ứng”, Tiến sĩ Nguyễn Minh Phong, Phó Chủ tịch Hiệp hội Thông tin Tư vấn Kinh tế Thương mại Việt Nam, nhận định. Theo ông Phong, thách thức lớn nhất không chỉ nằm ở thiếu hụt đơn hàng, mà là các hàng rào kỹ thuật ngày càng tinh vi. 

Các hiệp định thương mại tự do (FTA) yêu cầu khắt khe về công đoạn sản xuất, chẳng hạn như quy tắc “từ đế trở đi” hay “từ vải trở đi”, tạo áp lực trực tiếp lên tỷ lệ nội địa hóa. Các quy định, như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), thẩm định chuỗi cung ứng và yêu cầu tái chế, đang loại dần những xưởng gia công không có năng lực đầu tư cho chuyển đổi xanh. 

Để hóa giải rủi ro, ông Phong gợi ý các doanh nghiệp cần vận dụng linh hoạt mô hình “China+1” trong khâu tìm kiếm nguyên phụ liệu, minh bạch hóa bộ chứng từ để tránh rủi ro điều tra chống lẩn tránh thuế, đồng thời không nhất thiết phải ôm đồm toàn bộ dây chuyền sản xuất. Thay vào đó, việc định vị thành nhà cung ứng cấp 2, cấp 3 chuyên môn hóa sâu vào các phụ kiện ngách đạt chuẩn quốc tế sẽ mang lại biên an toàn cao hơn. 

Trước sức ép tái cấu trúc, những doanh nghiệp nội địa có tầm nhìn đang tìm cách xoay chuyển tình thế. Bà Phan Thị Thanh Xuân, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Lefaso, nhấn mạnh rằng giải pháp cốt lõi không phải là chờ đợi làn sóng FDI quay trở lại, mà là xây dựng năng lực tự chủ. 

Một số xưởng sản xuất đã bắt đầu hành động. Ông Nguyễn Thanh Nhàn, nhà sáng lập Công ty Giày Việt Anh, chia sẻ doanh nghiệp đang chủ động tìm kiếm các đối tác cung ứng da nguyên liệu cao cấp đạt chuẩn môi trường quốc tế, đồng thời thử nghiệm đầu tư công nghệ gia công CMC. “Tự động hóa và đáp ứng chuẩn phát triển bền vững là tấm vé duy nhất để trụ lại chuỗi cung ứng toàn cầu”, ông Nhàn khẳng định. 

Đằng sau cuộc chia tay của ECCO tại Bàu Bàng cũng có điểm sáng khi có sẵn một nguồn lực đáng giá với hàng trăm lao động kỹ thuật cao, kỹ sư vận hành và quản lý dây chuyền am hiểu quy chuẩn quốc tế được giải phóng ra thị trường. Đây là cơ hội để các thương hiệu nội địa thu hút nhân tài, đẩy nhanh quá trình chuyển dịch từ gia công cắt - may thuần túy (CMT) lên sản xuất chủ động nguyên phụ liệu (OEM) và xa hơn là làm chủ thiết kế lẫn chế tạo (ODM).