Dữ liệu định đoạt sinh kế

Trên dải đất tận cùng phía Nam của Việt Nam, đồng bằng sông Cửu Long từ lâu đã vận hành như một cơ thể sống khổng lồ, nơi từng nhịp thở của con người hòa quyện chặt chẽ với từng con nước phù sa. Thế nhưng, hôm nay, câu hỏi ngỡ như mộc mạc và quen thuộc nhất của người nông dân “Trồng cây gì?” đã không còn có thể trả lời chỉ bằng những kinh nghiệm truyền đời. 

Vùng châu thổ trù phú này đã được Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC) xác định là 1 trong 3 đồng bằng trên hành tinh dễ bị tổn thương nhất trước hiện tượng nước biển dâng. Cùng lúc đó, mảnh đất này đang phải oằn mình đối mặt với sự xâm nhập mặn ngày một lấn sâu, nền đất sụt lún, những mùa lũ dị thường và sự biến động phức tạp của dòng chảy. Đứng trước các biến chuyển khốc liệt ấy, mọi quyết định từ sản xuất, quy hoạch không gian cho đến đầu tư cơ sở hạ tầng đều đòi hỏi những điểm tựa khoa học vững chắc hơn bao giờ hết. 

Nghịch lý nằm ở chỗ: mảnh đất này không hề thiếu dữ liệu. Qua nhiều năm tháng quan sát và nghiên cứu, hàng loạt cơ quan chuyên trách, trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và các dự án phát triển cộng đồng đã tích lũy một kho tàng thông tin đồ sộ về khí hậu, chất đất, mạng lưới thủy văn, sản xuất nông nghiệp và kinh tế vùng. 

Thế nhưng, những mạch thông tin quý giá ấy lại đang bị chia cắt và lưu trữ tại vô số nơi chốn khác nhau, dưới những định dạng rời rạc và các mốc thời gian cập nhật thiếu đồng bộ. Thách thức lớn nhất của công cuộc chuyển đổi số nơi đây, do đó, không phải là cố gắng tạo ra thêm thật nhiều con số, mà là làm sao kết nối những mảnh ghép đã có thành một bức tranh toàn cảnh, biến dữ liệu khô khan thành nguồn thông tin sống động và có thể đưa vào hành động thực tế. 

Phó Giáo sư - Tiến sĩ Văn Phạm Đăng Trí, Viện trưởng Viện Mekong thuộc Đại học Cần Thơ, nhấn mạnh sự liên thông dữ liệu chính là chiếc chìa khóa sống còn: đồng bằng sông Cửu Long đang rất cần một nền tảng dữ liệu tích hợp và liên thông để phát triển bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu. “Đồng bằng sông Cửu Long là một hệ sinh thái thống nhất, như vậy chúng ta không thể quản trị bằng việc mỗi một nơi có dữ liệu khác nhau, mỗi một ngành có dữ liệu khác nhau... Nếu chúng ta không chia sẻ với nhau thì tạo ra sự lãng phí rất lớn”, ông cảnh báo. 

Để hàn gắn những vết đứt gãy của thông tin, Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật (JICA) cùng Viện Mekong đã và đang thúc đẩy sáng kiến Knowledge Hub - một nền tảng được định hình nhằm kết nối toàn diện nguồn dữ liệu và tri thức phục vụ cho sự trường tồn của đồng bằng sông Cửu Long.

Knowledge Hub không được xây dựng như một kho lưu trữ tĩnh lặng. Thay vào đó, nền tảng này hướng tới việc tích hợp các nguồn dữ liệu đa tầng và ứng dụng sức mạnh của hệ thống thông tin địa lý (GIS), trí tuệ nhân tạo (AI) cùng internet vạn vật (IoT) để đào sâu phân tích. 

Từ đó, những tầng tri thức sâu sắc hơn sẽ được hình thành, mở rộng từ bài toán biến đổi khí hậu sang các mục tiêu phát triển bền vững và kinh tế - xã hội, với sự cộng hưởng của giới quản lý, các nhà khoa học, cộng đồng doanh nghiệp và người dân bản địa. “Điểm mới ở đây không nằm ở việc làm sao lưu trữ được thật nhiều dữ liệu, mà là làm sao có thể chuyển những dữ liệu đó thành những kiến thức có thể hỗ trợ cho bà con và xã hội”, ông Trí chia sẻ. 

Đó là bước chuyển hóa then chốt: biến dữ liệu thô thành tri thức hành động. Một bản đồ độ mặn đơn lẻ chỉ có thể báo hiệu nơi nào nước mặn đang tràn tới. Nhưng khi được đối chiếu và đặt cạnh dữ liệu về thổ nhưỡng, lịch mùa vụ, xu hướng thị trường và năng lực sinh kế của người dân, nó sẽ đưa ra lời giải cho một bài toán chiến lược: khu vực nào nên giữ vững sản xuất, vùng đất nào cần chuyển đổi cơ cấu cây trồng và chuyển đổi theo cách nào để giảm thiểu rủi ro, tối ưu hóa hiệu quả kinh tế. 

Dưới góc nhìn của cộng đồng kinh doanh, ông Nguyễn Quốc Dũng, Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Sàn Giao dịch Tín chỉ carbon ASEAN (CCTPA), thuộc Tập đoàn CT Group, nhận định, dữ liệu địa phương ngày nay đã dồi dào hơn trước, song để biến chúng thành đòn bẩy kinh tế thực sự thì vẫn cần năng lực liên kết và phân tích chuyên sâu. Đối với mỗi dự án đầu tư, dữ liệu phải trả lời trúng đích các câu hỏi về tiềm năng khai thác, hiệu quả dòng tiền, các bên tham gia, nguồn lực tài chính và khả năng đo lường tác động thực tế. 

Điều này trở nên đặc biệt cấp thiết đối với các dự án chuyển đổi xanh - những hành trình dài hơi đòi hỏi nguồn vốn và nguồn lực rất lớn. Dữ liệu, vì lẽ đó, không chỉ là công cụ cho chuyển đổi số, mà đã trở thành chiếc la bàn định vị cơ hội và rủi ro. Khi dữ liệu đủ chuẩn xác, doanh nghiệp có thể nhìn thấu thời cơ đầu tư, chính quyền địa phương có cơ sở vững chắc để lựa chọn thứ tự ưu tiên và người nông dân có thêm điểm tựa thông tin định đoạt sinh kế. “Chuyển đổi số của địa phương không kết thúc khi chúng ta có một cơ sở dữ liệu; nó chỉ thực sự bắt đầu khi dữ liệu đó giúp địa phương ra quyết định tốt hơn, huy động được nguồn lực, triển khai được dự án và chứng minh được tác động”, ông Dũng nói. 

Về lâu dài, thước đo thành công của những sáng kiến như Knowledge Hub không phải là dung lượng hàng tỷ byte dữ liệu được lưu trữ trong máy chủ, mà được đo bằng những chuyển biến hữu hình trên từng cánh đồng, từng thửa đất, từng vuông tôm. Khi những câu chuyện của đất, của nước, của khí hậu và kinh tế được đan cài liền mạch, đồng bằng sẽ tìm thấy bản lĩnh để nhận diện hiểm nguy và nắm bắt vận hội mới.