Đường xanh cho điện sạch

Xung đột địa chính trị tại Trung Đông một lần nữa đẩy thị trường năng lượng toàn cầu vào trạng thái bất ổn, tạo ra một cú sốc lớn đối với nguồn cung nhiên liệu hóa thạch. Đối với các quốc gia đang phát triển như Việt Nam, sự kiện này không chỉ là một thách thức ngắn hạn về chi phí, mà còn là cảnh báo về an ninh năng lượng.

Giải pháp ứng phó nhanh

Khi các biến số địa chính trị khiến giá năng lượng toàn cầu trở nên khó đoán định, nhiều quốc gia đã chọn cách tiếp cận “ứng phó nhanh” bằng việc tập trung vào phía cầu. Đây được xem là nhóm giải pháp có thể triển khai ngay lập tức với chi phí thấp, giúp giảm áp lực tức thời lên hệ thống cung ứng quốc gia.

Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) đã đưa ra nhiều khuyến nghị cụ thể, bao gồm việc mở rộng chế độ làm việc từ xa, giảm tốc độ giao thông, khuyến khích sử dụng phương tiện công cộng và hạn chế các chuyến đi không cần thiết. Trên thực tế, nhiều nước đã biến những lý thuyết này thành chính sách hành động. Thái Lan đã khuyến khích cơ quan công quyền mặc trang phục nhẹ và điều chỉnh nhiệt độ điều hòa lên mức 26-270C để tiết kiệm điện. Philippines, Pakistan, Sri Lanka và Ai Cập đã áp dụng mô hình tuần làm việc 4 ngày hoặc bố trí nghỉ giữa tuần để giảm thiểu nhu cầu đi lại. 

Đối với Việt Nam, Tiến sĩ Nguyễn Vĩnh Khương từ Đại học RMIT Việt Nam nhận định, những biện pháp này không chỉ đơn thuần là “tiết kiệm”, mà là công cụ tác động nhanh đến hành vi tiêu dùng năng lượng của toàn xã hội.

Tuy nhiên, các biện pháp tình thế là chưa đủ. Để đạt được an ninh năng lượng bền vững trong dài hạn, Việt Nam cần những thay đổi mang tính cấu trúc trong chính sách và thể chế. Bài học từ các nền kinh tế châu Âu cho thấy, cơ chế thị trường đóng vai trò quyết định trong việc định hình hành vi sử dụng năng lượng. Cụ thể, việc áp dụng trần giá kết hợp với cắt giảm trợ cấp nhiên liệu đã khuyến khích người dân và doanh nghiệp sử dụng năng lượng hiệu quả hơn. 

Tại Việt Nam, điều này gợi mở 3 hướng đi chiến lược. Thứ nhất là lộ trình giá thị trường nhằm điều chỉnh dần trợ giá năng lượng (xăng, dầu, điện, gas). Thứ 2 là chuẩn hóa hiệu suất, áp đặt các tiêu chuẩn hiệu suất năng lượng bắt buộc cho thiết bị gia dụng và các công trình xây dựng, nơi chiếm tỷ trọng tiêu thụ lớn. Và thứ 3 là tín dụng xanh, khuyến khích khu vực tư nhân đầu tư vào công nghệ tiết kiệm năng lượng thông qua các gói tín dụng xanh.

Tầm nhìn cho điện sạch

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng GDP trên 10% năm 2026, nhu cầu điện dự kiến tăng 1,2-1,5 lần, tương ứng mức tăng 12-15% mỗi năm. Áp lực này đặt ra yêu cầu cấp bách phải mở rộng nguồn cung và tối ưu hệ thống điện. 

Xu hướng điện hóa, chuyển sang sử dụng điện trong vận tải, sản xuất và đời sống đang trở thành chiến lược để tăng cường sự tự chủ an ninh năng lượng. Chi phí điện, đặc biệt từ năng lượng tái tạo, có xu hướng ổn định hơn nhiều so với biến động dữ dội của giá dầu thô trên thị trường thế giới. Tuy nhiên, điện hóa chỉ thực sự hiệu quả khi gắn liền với chuyển đổi nguồn điện sạch. Nếu việc sản xuất điện vẫn còn quá phụ thuộc vào nhiệt điện than, lợi ích về mặt môi trường sẽ bị hạn chế đáng kể.

Theo Ember, tổ chức nghiên cứu chính sách năng lượng có trụ sở tại Anh, trong năm 2025, điện sạch tăng vượt nhu cầu điện mới của thế giới, góp phần khiến điện từ nhiên liệu hóa thạch giảm 38 TWh - một dấu mốc hiếm gặp trong chuyển dịch năng lượng toàn cầu.

Nhiều thị trường lớn như EU, Mỹ và các tập đoàn đa quốc gia đã đưa ra yêu cầu bắt buộc về tỷ lệ sử dụng điện sạch, đồng thời đòi hỏi chứng chỉ năng lượng tái tạo quốc tế như I-REC nhằm xác thực nguồn điện xanh. Ông Trần Như Tùng, Chủ tịch Hội đồng Quản trị Công ty Cổ phần Dệt may - Đầu tư - Thương mại Thành Công, cho biết Công ty đã triển khai điện mặt trời áp mái tại một số nhà xưởng nhằm giảm phụ thuộc vào điện lưới và đáp ứng yêu cầu của khách hàng quốc tế. Bởi vì các đối tác ngày càng yêu cầu minh bạch về phát thải và năng lượng. Nếu không chuyển đổi, doanh nghiệp có thể mất đơn hàng ngay từ vòng đánh giá.

Tuy nhiên, bà Nguyễn Thị Tuyết Nhung, đại diện Công ty Pegatron Việt Nam, chia sẻ, dù đã lắp đặt điện mặt trời áp mái, nguồn cung này chỉ đáp ứng được 5% nhu cầu. Pegatron mong muốn tham gia Cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) để bổ sung nguồn điện xanh, nhưng đến nay vẫn loay hoay vì thiếu hướng dẫn cụ thể. Trong khi đó, chi phí điện năng của công ty này lên tới 12 tỷ đồng/tháng. 

Việc phát triển điện mặt trời mái nhà và triển khai DPPA được xem là giải pháp quan trọng giúp các doanh nghiệp tiếp cận điện xanh ngay tại chỗ, giảm phát thải có thể đo đếm và giảm áp lực tiêu thụ điện lưới vào giờ cao điểm. Cho đến nay, điện mặt trời mái nhà đã cung cấp cho hệ thống điện quốc gia hơn 50 triệu kWh/ngày, chiếm khoảng 5-7% sản lượng điện của ngày đó. 

Theo Tiến sĩ Nguyễn Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam, các khu công nghiệp như Amata, Long Đức hay mô hình sinh thái DEEP C cho thấy nhu cầu điện xanh là rất lớn, song khung pháp lý cho mô hình “sau công tơ” vẫn còn hạn chế. Vì vậy, nên cho phép triển khai DPPA nội khu thông qua đường dây riêng, hình thành các hệ thống microgrid trong khu công nghiệp, với vai trò điều phối của chủ đầu tư hạ tầng. Đồng thời, cần ứng dụng công nghệ như blockchain và hợp đồng thông minh để minh bạch hóa dữ liệu đo đếm và thanh toán…

Xung đột Trung Đông không chỉ là một sự kiện địa chính trị đơn lẻ, mà là lời nhắc nhở rằng an ninh năng lượng là nền tảng cho sự ổn định kinh tế vĩ mô. Đây chính là cơ hội vàng để Việt Nam không chỉ ứng phó với khủng hoảng, mà còn tái cấu trúc hệ thống năng lượng theo hướng bền vững, tự chủ và hiện đại hơn trong những thập kỷ tới.