Thấu cảm trong kinh tế quan tâm

Vào năm 1966, Joseph Weizenbaum, Giáo sư tại MIT, đã tạo ra ELIZA - chương trình máy tính đầu tiên đóng vai một nhà trị liệu tâm lý. Dù chỉ là một vài dòng mã đơn giản phản hồi câu hỏi bằng một câu hỏi khác, Weizenbaum đã kinh hãi khi thấy thư ký của mình yêu cầu ông rời khỏi phòng để cô có thể “trò chuyện riêng tư” với cỗ máy. Ngày nay, “hiệu ứng ELIZA” đã trở lại với một hình thái tinh vi hơn ngàn lần.

Nghịch lý của thấu cảm số 

Trí tuệ nhân tạo (A.I) hiện đại không chỉ bắt chước ngôn từ, nó đang học cách bắt chước cả sự thấu cảm. Các thuật toán có thể nhận diện sự thay đổi nhỏ nhất trong nhịp tim qua camera hoặc phân tích dao động giọng nói để biết bạn đang lo âu trước khi chính bạn nhận ra. Chúng ta đang sống trong một kỷ nguyên mà ranh giới giữa silicon và cảm xúc đang mờ dần. Nhưng giữa làn sóng công nghệ ấy, một nghịch lý đáng báo động xuất hiện: trong khi chúng ta cố gắng dạy A.I cách trở nên “người” hơn thì con người dường như đang giao tiếp với nhau theo cách “máy móc” hơn.

Nghiên cứu từ Đại học Michigan cho thấy mức độ thấu cảm ở sinh viên đã giảm 40% trong vòng 30 năm qua, cùng lúc với sự trỗi dậy của công nghệ số. Chúng ta phản ứng với nỗi đau bằng một nút “like”, thuê ngoài (outsource) những lời chúc tụng hay chia buồn cho các gợi ý “smart reply” của Google hay LinkedIn. Mối nguy lớn nhất, như nhiều nhà quan sát lo ngại, không phải là máy móc bắt đầu suy nghĩ như con người, mà là con người bắt đầu suy nghĩ như máy móc.

Tuy nhiên, chính sự xâm lấn của A.I vào các kỹ năng logic đang định nghĩa lại giá trị của con người. Theo báo cáo Tương lai việc làm 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), khi hơn 40% công việc có thể bị ảnh hưởng bởi tự động hóa trong 5 năm tới, những gì “không thể tự động hóa” sẽ trở nên vô giá.

Các nhà kinh tế gọi đây là sự trỗi dậy của “kinh tế học về sự quan tâm” (care economy). Trong một bệnh viện, A.I có thể chẩn đoán chính xác hơn bác sĩ, nhưng chính cái nắm tay của một điều dưỡng viên mới là thứ tiếp thêm nghị lực sống cho bệnh nhân. Tại văn phòng, A.I có thể tối ưu hóa quy trình, nhưng chỉ một nhà lãnh đạo có trí tuệ cảm xúc (EQ) cao mới có thể gắn kết đội ngũ trong một kỷ nguyên đầy biến động. Satya Nadella, CEO của Microsoft, đã tái định nghĩa sự thấu cảm không chỉ là một “kỹ năng mềm” mà là một kỹ năng kinh doanh cốt lõi. Ông nhấn mạnh rằng trong bối cảnh A.I đảm nhận nhiều tác vụ chuyên môn, trí tuệ xã hội và sự thấu cảm chính là chìa khóa để đạt được thành công.

Tăng trưởng nhân văn

Quan điểm này được củng cố bởi báo cáo CMO toàn cầu 2025 của Dentsu Creative. Dù gần như toàn bộ các giám đốc tiếp thị (CMO) đang ứng dụng A.I hằng ngày, có đến 87% đồng thuận rằng chiến lược hiện đại đòi hỏi nhiều hơn sự sáng tạo và tính nhân văn. Khoảng 78% tin rằng A.I tạo sinh (GenAI) sẽ không bao giờ thay thế được trí tưởng tượng của con người.

Đối với Việt Nam, câu chuyện về EQ và kinh tế quan tâm không chỉ dừng lại ở mức độ kỹ năng cá nhân, mà là một chiến lược quốc gia. Từ một nước nghèo, Việt Nam đã vươn lên nhóm thu nhập trung bình cao vào năm 2025. Đáng chú ý, chỉ số hạnh phúc của Việt Nam đã tăng vọt 37 bậc (từ hạng 83 năm 2020 lên 46 năm 2025). Trong giai đoạn 2026-2030, khi Việt Nam tập trung vào kinh tế số và khoa học công nghệ, yếu tố con người lại trở thành “mỏ neo” cho sự phát triển bền vững. Một nền kinh tế số chỉ có thể đứng vững khi lực lượng lao động được chăm sóc tốt và đảm bảo an sinh. 

Ông Suan Teck Kin, Giám đốc Khối Nghiên cứu thị trường và Kinh tế toàn cầu của Ngân hàng UOB, nhận định rằng Việt Nam nên ưu tiên nâng cao chất lượng nguồn nhân lực để duy trì tăng trưởng dài hạn. “Việt Nam cần chú trọng hơn tới nhà ở xã hội, y tế và phúc lợi. Các khoản đầu tư này không chỉ mang ý nghĩa xã hội, mà còn giúp giảm chi phí sinh hoạt, cải thiện sức khỏe của người lao động và qua đó tăng năng lực cạnh tranh dài hạn của nền kinh tế”, ông nói.

Mô hình kinh tế quan tâm đang trở thành một xu thế chính trị - xã hội tất yếu. Nó thay đổi tư duy từ việc xem y tế, giáo dục là “chi phí” sang việc coi đó là “khoản đầu tư dài hạn” vào năng lực của xã hội. Việt Nam, với khát vọng trở thành nền kinh tế thu nhập cao, đang đứng trước cơ hội chứng minh rằng: tăng trưởng GDP và sự quan tâm đến con người không phải là 2 đường thẳng song song, mà là 2 động cơ cùng thúc đẩy một xã hội thịnh vượng và hài hòa.