Vai trò khó nói của may mắn trong kinh doanh

Khi công ty tăng trưởng nhanh, người ta cho rằng nhà sáng lập có tầm nhìn. Khi  dự án thất bại, kết luận phổ biến là quyết định ban đầu đã sai... Nhưng thực tế hiếm khi đơn giản như vậy.

Vài năm trước, tôi gặp một nhà sáng lập khởi nghiệp một nền tảng logistics đúng vào thời điểm nhu cầu thương mại điện tử bắt đầu tăng mạnh. Chỉ sau vài năm, công ty mở rộng nhanh chóng và thu hút sự chú ý của nhà đầu tư.

Một người bạn khác của tôi lại có trải nghiệm hoàn toàn ngược lại. Anh ấy mở một nhà hàng sau khi chuẩn bị rất kỹ: từ vị trí, thực đơn cho đến chiến lược giá. Mọi thứ đều được tính toán cẩn thận. Nhưng chỉ vài tháng sau, đại dịch bùng phát và làm đảo lộn toàn bộ ngành dịch vụ ăn uống. Khi ấy thu hồi được nửa vốn cũng gọi là tốt rồi.

Và còn một mô hình khác mà là thử và sai nhiều lần. Một người bạn tôi thử nhiều ý tưởng trong nhiều năm. Phần lớn không mang lại kết quả đáng kể. Thỉnh thoảng có dự án thất bại hoàn toàn. Nhưng cuối cùng một ý tưởng nào đó lại thành công, thậm chí vượt xa kỳ vọng.

Các trường hợp không hiếm trên thế giới. Như trường hợp Zoom chẳng hạn khi đại dịch COVID-19 bùng phát, nhu cầu làm việc từ xa và học trực tuyến tăng đột biến trên toàn cầu. Trong bối cảnh đó, Zoom trở thành lựa chọn mặc định, không phải vì họ mạnh nhất về công nghệ mà vì họ phù hợp nhất với hành vi người dùng trong trạng thái khẩn cấp. Số lượng người dùng hàng ngày tăng từ khoảng 10 triệu (cuối 2019) lên hơn 300 triệu chỉ sau vài tháng năm 2020.

Nhưng với Quibi, cũng sinh ra từ đại dịch nhưng lại chia tay sớm dù chuẩn bị rất kỹ như: gần 2 tỉ USD vốn đầu tư, đội ngũ lãnh đạo dày dạn kinh, Quibi được xây dựng trên một giả định người dùng sẽ sẵn sàng trả tiền cho nội dung ngắn, chất lượng cao trên di động. Tuy nhiên, sự thay đổi đột ngột của hành vi tiêu dùng trong đại dịch, cùng với việc đánh giá sai nhu cầu thực, nơi nội dung ăn liền phải cạnh tranh với các nền tảng miễn phí đã khiến toàn bộ mô hình sụp đổ chỉ trong vòng 6 tháng.

Còn câu chuyện thử và sai thì là hành trình của Netflix. Từ dịch vụ cho thuê DVD qua bưu điện, chuyển sang subscription, rồi streaming. Những quyết định gây tranh cãi như tách dịch vụ hay đẩy mạnh đầu tư vào nội dung gốc trong giai đoạn chưa có lợi nhuận rõ ràng từng khiến doanh nghiệp đối mặt với phản ứng tiêu cực từ thị trường. Tuy nhiên, chính năng lực thử nghiệm liên tục ở cấp độ mô hình kinh doanh, thay vì chỉ dừng ở sản phẩm, đã giúp Netflix định hình lại toàn bộ ngành công nghiệp nội dung số.

Người ta thường nghe về những nhà sáng lập xây dựng nên các công ty lớn hoặc khối tài sản khổng lồ. Nhưng rất ít khi nghe về những người có năng lực tương đương mà doanh nghiệp của họ lặng lẽ biến mất. Chỉ nghiên cứu những người chiến thắng có thể tạo ra một bức tranh méo mó. Nó giống như việc chỉ học hỏi từ những con tàu đã trở về cảng an toàn, trong khi quên mất rằng nhiều con tàu khác cùng công năng, cùng thiết kế đã không bao giờ quay lại. Khi nhìn theo góc độ đó, vai trò của vận may được nghiêm túc suy xét.

Trong nghiên cứu Talent vs Luck: The Role of Randomness in Success and Failure (2018), nhóm tác giả dựng một mô hình giả lập như sau với hàng nghìn cá nhân được gán mức “tài năng” từ thấp đến cao. Trong suốt quá trình thử nghiệm, họ liên tục gặp các biến cố ngẫu nhiên là cơ hội hoặc rủi ro. Khi cơ hội xuất hiện, người có năng lực cao sẽ tận dụng tốt hơn. Nhưng nếu không có cơ hội, tài năng gần như không có đất để thể hiện.

Kết quả đi ngược trực giác. Những người thành công nhất không phải là những người tài năng nhất. Họ chỉ nằm ở nhóm trên trung bình, nhưng gặp nhiều cơ hội hơn. Ngược lại, không ít người giỏi vượt trội lại dừng ở mức bình thường, đơn giản vì họ không gặp đủ cơ hội trong suốt hành trình.

Thí nghiệm này cho thấy tài năng quyết định một người có thể đi xa đến đâu. Nhưng may mắn quyết định thực sự đứng ở đâu. Phát hiện này cũng đặt lại cách xã hội phân bổ nguồn lực. Nếu thành công chịu ảnh hưởng lớn từ yếu tố ngẫu nhiên, thì việc dồn phần thưởng cho những người đã thành công có thể chỉ là cách “thưởng cho may mắn”. Một hệ thống hiệu quả hơn, theo nhóm nghiên cứu, là hệ thống tạo ra nhiều cơ hội hơn, cho nhiều người hơn.

Trong một thế giới mà kết quả thường được dùng để đo năng lực, nghiên cứu này đưa ra một nhắc nhở khó chịu: thành công không phải lúc nào cũng là bằng chứng của tài năng, mà nhiều khi chỉ là kết quả của một chuỗi ngẫu nhiên đứng về phía người đó.

Nhìn từ góc độ đó, kỹ năng vẫn quan trọng. Tài năng quyết định việc một người có nhận ra cơ hội hay không nhưng may mắn có thể ảnh hưởng đến việc những cơ hội đó xuất hiện thường xuyên đến mức nào. Có lẽ vì vậy mà khái niệm may mắn khiến nhiều người cảm thấy không thoải mái. Hiểu hơn về vận may không phải để phủ nhận giá trị của nỗ lực hay khả năng phán đoán. Nhưng nó khiến chúng ta nhìn lại những gì đã xảy ra với một chút khiêm nhường