Bưu cục giữa 2 gọng kìm

Báo cáo thị trường nội địa Việt Nam 2026” của Cục Quản lý và Phát triển Thị trường trong nước, Bộ Công Thương cho biết năm 2025, quy mô thương mại điện tử Việt Nam đạt 30 tỷ USD. Bộ này dự báo khoảng 5 năm nữa, quy mô thị trường sẽ đạt tới 50-70 tỷ USD. Điều đó đồng nghĩa, lượng đơn hàng sẽ tăng tương ứng, dẫn đến nhu cầu giao nhận, điều phối hàng hóa cũng phải tăng.

Đây là động lực để các công ty giao nhận mở rộng thị phần hoạt động. Đặc biệt là mô hình nhượng quyền thương hiệu vì họ cần nguồn lực từ bên ngoài để mở rộng mạng lưới, đổi lại người mua nhượng quyền có thể đón đầu cơ hội đầu tư từ xu hướng tăng trưởng thương mại điện tử. Thị trường nhượng quyền bưu cục Việt Nam khá đa dạng doanh nghiệp bán nhượng quyền/đại lý thu gom khi có cả các công ty nội địa và nước ngoài tham gia như SuperShip, Best Express, J&T Express, Ninja Van...

Nguồn hàng sẽ được bên bán nhượng quyền phân phối, chủ yếu là các sàn hoặc doanh nghiệp chuỗi, shop kinh doanh trên các nền tảng mạng xã hội. Về vận hành, ước tính sơ bộ chi phí cố định một bưu cục nhượng quyền (mặt bằng, hệ thống, nhân sự) được chia theo quy mô. Bưu cục nhỏ, nằm ở ngoại thành có chi phí từ 100-150 triệu đồng/tháng; bưu cục trung bình nằm ở các quận/huyện có chi phí từ 150-250 triệu đồng/tháng; bưu cục quy mô lớn có chi phí từ 300 triệu đồng/tháng trở lên.

Sức ép thị trường cũng rất lớn. Việc kỳ lân Ninja Van rời Việt Nam vào tháng 9/2025 cho thấy sau thời gian tăng trưởng mạnh mẽ, thị trường đã bước vào giai đoạn thanh lọc. Nguyên nhân là các sàn thương mại điện tử sau thời gian chỉ tập trung phát triển người bán và người mua, nay khi đạt quy mô đơn hàng đủ lớn, họ bắt đầu xây dựng đội ngũ vận chuyển riêng, cạnh tranh trực tiếp với các đơn vị giao hàng thứ 3.

Báo cáo thương mại điện tử Đông Nam Á 3.0 của Momentum Works cho thấy Shopee (với SPX Express) và Lazada (với Lazada Logistics) tự xây dựng mạng lưới vận chuyển đã tạo áp lực mang tính sống còn đối với các đối thủ logistics độc lập. Điều này dẫn đến tình trạng các đơn vị giao hàng độc lập mất dần quyền đàm phán với sàn, phải chịu mức giảm giá dịch vụ trong khi vẫn phải đảm bảo thời gian giao hàng.  

Giữa lúc doanh thu giảm, chi phí vận hành tăng, các đơn vị chịu không nổi sức ép của các sàn và chưa kịp thời chuyển hướng sẽ rời thị trường. Nhóm mua nhượng quyền từ các doanh nghiệp này cũng bị ảnh hưởng theo. 

Ông Lương Duy Hoài, Tổng Giám đốc GHN, chia sẻ với truyền thông rằng ngành thương mại điện tử Việt Nam khá đặc thù khi doanh thu không nằm hoàn toàn ở các sàn lớn. Rất nhiều doanh nghiệp vẫn kinh doanh trên mạng xã hội nên sẽ thật lãng phí nếu không phục vụ nhóm khách hàng này.  

Chính vì thế, kể từ năm 2019 các đơn vị giao hàng độc lập đã giảm phụ thuộc vào sàn bằng việc phát triển các đối tác bên ngoài như chuỗi cửa hàng, các shop kinh doanh trên mạng xã hội. Tỷ lệ này đã chuyển đổi từ 70% nguồn hàng từ sàn, xuống còn 50-60%. 

Còn một đại dương xanh cần khai thác là ngành bán lẻ hiện đại với quy mô lớn hơn rất nhiều so với thương mại điện tử, ước đạt 1.000 tỷ USD trong 15 năm tới. Nhiều đơn vị giao hàng độc lập đang hướng đến thị trường này, kéo theo cơ hội cho các bên mua nhượng quyền. 

Anh Tuấn, chủ 4 bưu cục ở Thủ Đức, TP.HCM, đang xử lý khoảng 50.000 đơn hàng/tháng cho 200 shop, cho biết thị trường hiện có nhiều đơn vị tham gia dẫn đến cạnh tranh gay gắt hơn so với 5 năm trước. Vì thế, các nhà đầu tư nhượng quyền cần xác định một khi tham gia là phải trực tiếp vận hành thay vì đứng ở vai trò là nhà đầu tư và giao cho người khác quản lý. 

Về nguồn thu, đơn hàng từ bên bán nhượng quyền điều phối xuống để duy trì bộ máy. Để có thêm thu nhập, theo anh Tuấn, các chủ bưu cục cần chủ động tìm kiếm khách hàng của riêng mình. Về chi phí, do mô hình đơn hàng tăng tỷ lệ thuận với nhân viên giao nhận nên để tối ưu chi phí, anh Tuấn đề nghị các chủ bưu cục cân nhắc áp dụng hình thức khoán cho nhân viên thay vì trả lương cứng.  

Ngoài ra, các nhà đầu tư nhượng quyền bưu cục cần một khoản dự phòng cho các tình huống xăng dầu tăng giá đột biến trong năm vì không thể thay đổi chính sách với nhân viên hoặc khách hàng ngay lập tức nhằm tránh phản ứng tiêu cực. “Lĩnh vực logistics cần khả năng xử lý tình huống linh hoạt theo từng khu vực, không có công thức chung cho mọi bưu cục”, anh Tuấn nói. 

Một xu hướng giao hàng mới đang xuất hiện là giao hàng nặng, trên 10 kg trong nội đô bằng xe tải mini. Điều này đòi hỏi bên bán nhượng quyền phải có hệ thống linh hoạt, có thể cung cấp dịch vụ giao hàng nhẹ trong giai đoạn đầu cho người mua và mở rộng sang dịch vụ giao hàng nặng theo thời gian. 

Trả lời NCĐT về lựa chọn đối tác bán nhượng quyền, đại diện Best Express cho biết các nhà đầu tư cần nhìn vào kinh nghiệm vận hành của đối tác ở thị trường Việt Nam. Đặc biệt là các doanh nghiệp vẫn tiếp tục mở rộng dịch vụ sau dịch COVID-19 vì cho thấy khả năng thích ứng và cam kết đầu tư lâu dài ở thị trường sở tại. Thứ đến là các nhà đầu tư cần yêu cầu bên bán nhượng quyền cấp các dữ liệu về sản lượng khu vực, quy trình đào tạo, hỗ trợ vận hành, các dịch vụ có thể khai thác để tính toán tối ưu chi phí đầu tư.  

“Các doanh nghiệp đã hoạt động lâu năm sẽ có đủ cơ sở dữ liệu để cung cấp, đảm bảo nhà đầu tư hiểu rõ về cơ hội đầu tư hơn là chỉ hứa hẹn thông tin ở bề nổi, khiến nhà đầu tư đặt kỳ vọng cao hơn so với thực tế”, vị này chia sẻ.