Cuộc sàng lọc của EVFTA

Ngày 1/8/2026 đánh dấu 6 năm Hiệp định thương mại tự do Việt Nam - Liên minh châu Âu (EVFTA) có hiệu lực. 6 năm chưa phải là một chặng đường dài trong quan hệ kinh tế Việt Nam - EU, nhưng đủ để cho thấy một chuyển dịch quan trọng: lợi thế từ mở cửa thị trường đang dần nhường chỗ cho cuộc cạnh tranh về năng lực.

Lợi thế thuế quan chạm trần. Theo số liệu được EuroCham dẫn từ cơ quan thống kê 2 bên, tổng kim ngạch thương mại Việt Nam - EU từ năm 1995 đến hết tháng 6/2026 đã vượt 900 tỷ USD. Đáng chú ý, gần 43% giá trị thương mại này được tạo ra trong 6 năm kể từ khi EVFTA có hiệu lực. Những con số này cho thấy sức hút của thị trường châu Âu đối với doanh nghiệp Việt. Các nhóm ngành có thế mạnh như nông sản, thủy sản, dệt may, da giày, đồ gỗ và một số ngành công nghiệp đã có thêm dư địa tăng trưởng. 

Ông Jean-Jacques Bouflet, Phó Chủ tịch EuroCham, nhận định, EVFTA đã thiết lập một hệ sinh thái kinh tế mang tính bổ trợ sâu sắc, nơi mỗi bên đều tối ưu hóa sức mạnh nội tại để vươn lên và dư địa để hợp tác sâu rộng hơn nữa vẫn còn rất lớn. 

Dù vậy, phía sau câu chuyện tăng trưởng xuất khẩu là một vấn đề lớn hơn: Việt Nam đang giữ lại bao nhiêu giá trị trong mỗi sản phẩm xuất khẩu? Đây là thách thức của một nền kinh tế có độ mở thương mại cao. Việt Nam đã trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu, nhưng ở nhiều ngành, doanh nghiệp trong nước vẫn chủ yếu tham gia ở những công đoạn có giá trị gia tăng chưa cao.

Dệt may là một ví dụ. Việt Nam đã trở thành một trong những trung tâm xuất khẩu dệt may lớn trên thế giới, nhưng khả năng chủ động nguồn nguyên liệu, đặc biệt là vải và các sản phẩm đầu vào đáp ứng yêu cầu của những thị trường khó tính, vẫn là bài toán cần tiếp tục cải thiện. Khi các tiêu chuẩn về truy xuất nguồn gốc, sản xuất xanh và phát triển bền vững ngày càng trở thành điều kiện bắt buộc, khả năng nâng cao tỷ lệ nội địa hóa sẽ quyết định mức độ giá trị mà ngành có thể giữ lại trong chuỗi cung ứng. Bài toán của EVFTA vì vậy không chỉ là xuất khẩu nhiều hơn, mà là nâng cao năng lực tạo giá trị trong nước.

Sự thay đổi lớn của thương mại toàn cầu đang trở thành một lợi thế cạnh tranh mới. Tại EU, chất lượng sản phẩm chỉ là điều kiện ban đầu. Doanh nghiệp còn phải chứng minh tính minh bạch của chuỗi cung ứng, khả năng truy xuất nguồn gốc, trách nhiệm môi trường và mức độ bền vững trong toàn bộ quá trình sản xuất.

Các quy định như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), Quy định chống phá rừng của EU (EUDR) hay các yêu cầu giảm phát thải đang tạo sức ép buộc doanh nghiệp thay đổi phương thức sản xuất. Với nông nghiệp và thủy sản, lợi thế không còn chỉ nằm ở sản lượng, mà ở khả năng xây dựng vùng nguyên liệu ổn định, kiểm soát chất lượng và đáp ứng các yêu cầu truy xuất.

Với dệt may, da giày, cuộc cạnh tranh dựa trên chi phí lao động thấp đang dần nhường chỗ cho cuộc đua về nguyên liệu bền vững, hiệu quả sử dụng năng lượng và khả năng kiểm soát toàn bộ chuỗi sản xuất. Trong khi đó, các ngành điện tử, linh kiện và công nghiệp hỗ trợ đang đứng trước cơ hội lớn khi các tập đoàn toàn cầu tiếp tục đa dạng hóa chuỗi cung ứng. Nhưng cơ hội chỉ thực sự chuyển thành lợi thế nếu doanh nghiệp Việt Nam nâng cấp được năng lực công nghệ và khả năng tham gia vào chuỗi cung ứng.

Hệ sinh thái sản xuất tương lai. Ông Julien Guerrier, Đại sứ Liên minh châu Âu tại Việt Nam, cho biết, EVFTA không chỉ giúp nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam, mà còn tạo động lực thu hút dòng vốn đầu tư FDI, cả từ các quốc gia thành viên EU và những đối tác khác. 

Một tác động quan trọng của EVFTA là tạo ra sự phân hóa rõ hơn giữa các doanh nghiệp. Những doanh nghiệp đầu tư bài bản vào công nghệ, quản trị chất lượng, kiểm soát chuỗi cung ứng và sản xuất xanh sẽ có khả năng tận dụng tốt hơn cơ hội từ thị trường châu Âu. Đây không phải là sự sàng lọc tiêu cực, mà là quá trình buộc doanh nghiệp thay đổi để thích ứng với một sân chơi mới. Tiêu chuẩn cao của EU có thể tạo thêm chi phí trong ngắn hạn, nhưng về dài hạn lại là động lực nâng cấp năng lực sản xuất trong chuỗi giá trị toàn cầu.

EVFTA cũng đang làm thay đổi cuộc cạnh tranh thu hút đầu tư. Đây là cơ hội để Việt Nam thu hút những dòng vốn chất lượng cao hơn từ châu Âu trong các lĩnh vực như sản xuất công nghệ cao, năng lượng sạch, logistics và chuyển đổi số. Một dự án FDI có thể tạo ra sản lượng xuất khẩu, nhưng chỉ khi doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng, công nghệ được lan tỏa và năng lực sản xuất nội địa được nâng cấp, dòng vốn đó mới tạo ra giá trị lâu dài. Thách thức của Việt Nam trong giai đoạn mới không phải chỉ là trở thành điểm đến của các dự án đầu tư, mà là hình thành một hệ sinh thái sản xuất có khả năng tạo ra giá trị cao hơn.

6 năm sau khi EVFTA có hiệu lực, bài học lớn nhất không chỉ nằm ở mức tăng trưởng thương mại, mà ở sự thay đổi trong tư duy cạnh tranh. Hội nhập không còn là câu chuyện mở thêm một thị trường xuất khẩu. Đó là cuộc đua về công nghệ, quản trị, chuỗi cung ứng và khả năng tạo ra những sản phẩm đáp ứng chuẩn mực toàn cầu. EVFTA đã mở cánh cửa vào thị trường châu Âu. Nhưng doanh nghiệp hưởng lợi nhiều nhất sẽ không phải là doanh nghiệp có nhiều ưu đãi nhất, mà là doanh nghiệp có sự chuẩn bị tốt nhất.