Để mắc ca không lạ, cũng không đắt

Ngành mắc ca Việt Nam đang đứng trước một nghịch lý mang tính chu kỳ của nông nghiệp cận đại: nhu cầu thế giới tăng trưởng nóng, nhưng năng lực nội tại vẫn chưa thoát khỏi sự phân mảnh. Dù được định hướng trở thành cây trồng chiến lược trong tái cơ cấu nông nghiệp, ngành này vẫn đang loay hoay giữa bài toán diện tích và giá trị gia tăng. 

Xây lại chuỗi từ đầu 

Dữ liệu cho thấy năm 2024, kim ngạch xuất khẩu mắc ca Việt Nam ước đạt khoảng 90-100 triệu USD. Tuy nhiên, một chỉ số đáng lưu ý khác là Việt Nam vẫn phải nhập khẩu từ 3.000-4.000 tấn nguyên liệu mỗi năm để phục vụ chế biến. Điều này bộc lộ một “hố đen” về nguồn cung nội địa cũng như sự thiếu hụt các chuỗi giá trị hoàn chỉnh. 

Tại vùng nguyên liệu, giai đoạn đầu của ngành không gặp khó khăn ở việc canh tác mà nằm ở hệ thống phân phối. Khi những vườn cây bắt đầu cho trái, khoảng trống lớn nhất xuất hiện: thị trường chưa hình thành và cấu trúc ngành gần như bằng không. 

Trong khi nhiều đơn vị chọn hướng thương mại nhanh để tối ưu dòng tiền, Maca Đại Việt, một doanh nghiệp nổi lên từ những ngày đầu của ngành, đã chọn lối đi ngược lại. Sáng lập bởi Nguyễn Thị Bảo Châu và Lưu Thái Quang Khải, doanh nghiệp này tiếp cận thị trường theo tư duy hệ thống thay vì bản năng thương lái. 

Bà Châu bắt đầu đưa giống mắc ca về trồng thử nghiệm từ năm 2006, thời điểm loại hạt này còn hoàn toàn xa lạ với người tiêu dùng Việt. Đến giai đoạn 2013-2014, khi sản lượng bắt đầu có, thách thức mới thực sự lộ diện. “Khó khăn lớn nhất khi bắt đầu là người tiêu dùng chưa biết mắc ca là gì. Tại Việt Nam, nó vừa lạ vừa đắt, thách thức đầu tiên luôn là làm sao giới thiệu và tiếp cận thị trường”, bà Châu chia sẻ. 

Thay vì cạnh tranh bằng giá - một cuộc đua xuống đáy vốn không có lợi cho nông sản mới, Maca Đại Việt chọn cách “xây lại chuỗi từ đầu”. Họ dịch chuyển mô hình từ việc chỉ thu mua sang tổ chức đầu ra, từ bán hạt thô sang tạo ra các sản phẩm chế biến sâu. 

Số hóa và kỷ luật dữ liệu

Sự khác biệt trong vận hành của Maca Đại Việt nằm ở việc áp dụng tư duy quản trị hiện đại vào một lĩnh vực vốn phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm truyền thống. Với nền tảng từ Đại học RMIT, ông Lưu Thái Quang Khải đã đưa hệ thống ERP vào toàn bộ quy trình. Hệ thống này cho phép doanh nghiệp theo dõi từ khâu thu mua, sản xuất đến phân phối theo thời gian thực. Việc số hóa tạo ra một lớp “kỷ luật dữ liệu”, giúp kiểm soát tồn kho và giảm thiểu hao hụt - những yếu tố sống còn đối với các mô hình nông nghiệp quy mô vừa và nhỏ. 

Tuy nhiên, doanh nghiệp này vẫn duy trì sự cân bằng giữa công nghệ và bản sắc thương hiệu. Ông Khải nhấn mạnh, ngay cả với những mảng có thể tự động hóa bằng trí tuệ nhân tạo (A.I) như thiết kế hay nội dung, Công ty vẫn ưu tiên con người để giữ tính “tử tế” và tỉ mỉ trong từng sản phẩm. 

Hiện tại, Maca Đại Việt đang liên kết với hơn 200 hộ nông dân, sản lượng thu mua đạt trên 200 tấn mỗi năm và dự kiến sẽ tăng gấp đôi lên 400 tấn trong tương lai. Điểm then chốt không nằm ở con số tuyệt đối, mà ở khả năng kiểm soát chuỗi. Thay vì để nông dân tự xoay xở với biến động giá cả, doanh nghiệp xây dựng chuỗi thu mua ổn định gắn liền với chế biến. 

Theo đó, doanh nghiệp chế biến sâu từ hạt rang cơ bản đến mắc ca tẩm vị, bọc chocolate, nghiên cứu riêng thị hiếu cho từng quốc gia thay vì áp dụng một sản phẩm cho tất cả. Hiện nay, 70% doanh thu vẫn đến từ nội địa thông qua siêu thị và dịch vụ hàng không; 30-35% đến từ xuất khẩu sang Mỹ, Hàn Quốc, Nhật và châu Âu. 

Theo ông Lê Quốc Thanh, Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, tương lai của mắc ca Việt không nằm ở việc mở rộng diện tích bằng mọi giá. Yếu tố quyết định sẽ là chất lượng và tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị, áp dụng các tiêu chuẩn như VietGAP để khẳng định vị thế quốc tế. 

Cơ hội toàn cầu là có thật khi cầu vẫn vượt cung. Nhưng để biến tiềm năng thành lợi thế dài hạn, ngành cần những mô hình chấp nhận đi chậm ở giai đoạn đầu để xây dựng một cấu trúc bền vững. 

Bài toán hiện nay của mắc ca Việt không chỉ là trồng cây gì, mà là ai có thể kiểm soát được chất lượng và giá trị gia tăng trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Những doanh nghiệp như Maca Đại Việt đang chứng minh rằng: chỉ khi làm chủ được chuỗi giá trị, nông sản Việt mới có thể thực sự tìm thấy chỗ đứng trên bản đồ quốc tế.