Biên giới mới của trái phiếu xanh

Thế giới đang đứng trước một thực tế tàn khốc: thiên tai gây thiệt hại trung bình hơn 330 tỷ USD mỗi năm. Trong bối cảnh đó, tài chính xanh không còn là một lựa chọn xa xỉ trên bảng cân đối kế toán, mà đã trở thành “chiến hạm” sinh tồn cho các nền kinh tế đang phát triển như Việt Nam.  

Với mục tiêu Net Zero vào năm 2050, Việt Nam đang nỗ lực chuyển mình để hấp thụ dòng vốn hàng ngàn tỷ USD từ các định chế quốc tế. Tuy nhiên, năm 2025 cho thấy một nghịch lý thú vị: số lượng phát hành giảm đi, nhưng chất lượng lại đang chạm tới những chuẩn mực chưa từng có. 

Cột mốc 8.000 tỷ USD 

Thị trường nợ bền vững toàn cầu (GSS+) vừa xác lập một kỷ lục vô tiền khoáng hậu. Theo báo cáo của Climate Bonds Initiative (CBI), tính đến cuối năm 2025, tổng khối lượng tích lũy của các loại trái phiếu xanh, xã hội, bền vững và liên kết bền vững đã chạm ngưỡng 8.100 tỷ USD. Đáng chú ý, tính kỷ luật của thị trường đang được siết chặt hơn bao giờ hết. 

Trong đó, 6.800 tỷ USD (tương đương 83%) tổng giá trị thị trường hoàn toàn phù hợp với các tiêu chuẩn khắt khe của CBI. Trái phiếu xanh tiếp tục là “ngôi sao” dẫn dắt với tỷ trọng 64% tổng khối lượng GSS+ trong năm 2025. Tổng giá trị trái phiếu xanh tích lũy chính thức vượt mốc 4.100 tỷ USD vào cuối năm. 

Tuy nhiên, dòng tiền thế giới đang âm thầm dịch chuyển. Không còn chỉ tập trung vào việc giảm phát thải, các nhà đầu tư đang đổ xô vào “thích ứng và phục hồi” (A&R). Tại Hội nghị COP30, các chuyên gia khẳng định A&R là “biên giới ngàn tỷ USD” tiếp theo. Minh chứng là trái phiếu phục hồi của Tokyo đã “cháy hàng” với lượng đặt mua gấp 7 lần giá trị phát hành, hay việc Ngân hàng AIIB huy động thành công 500 triệu AUD cho các dự án thích ứng khí hậu. 

Tại thị trường nội địa, con số thống kê có thể gây bất ngờ: tổng giá trị phát hành trái phiếu xanh năm 2025 đạt 3.407 tỷ đồng, sụt giảm mạnh so với mức hơn 10.000 tỷ đồng của năm trước đó. Nhưng đằng sau sự sụt giảm về lượng là một cuộc cách mạng về chất. 100% các giao dịch trái phiếu xanh tại Việt Nam đều có báo cáo đánh giá độc lập (SPO) trước khi phát hành. Các tổ chức xếp hạng như FiinRatings và S&P Global Ratings đã thực hiện tới 80% số lượng giao dịch này, đóng vai trò như những “người gác cổng” nghiêm ngặt. 

“Thị trường đang dịch chuyển từ tư duy có “nhãn xanh” sang tư duy phải có khung phát hành, có tiêu chí đủ điều kiện và có bên thứ 3 kiểm chứng”, bà Nguyễn Thu Bình, Giám đốc Quản trị Rủi ro tại PVI AM, nhấn mạnh. Theo bà Bình, trái phiếu xanh đã thoát ly khỏi cái mác “làm đẹp báo cáo ESG” để bước vào giai đoạn phát triển theo chiều sâu. 

Sức ép không chỉ đến từ nhu cầu nội tại mà còn từ các rào cản thương mại khắc nghiệt. Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của EU hay Quy định chống phá rừng (EUDR) đang đặt các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam vào tình thế “không xanh là khai tử”. 

Nếu nhìn vào bức tranh toàn cầu, phát hành trái phiếu xanh đã vượt mốc 500 tỷ USD mỗi năm, trong khi Việt Nam mới chỉ chiếm một phần rất nhỏ. Điều đó đồng nghĩa với dư địa còn rất lớn.

Bước lùi cần thiết 

Ông Nguyễn Tùng Anh, Giám đốc Dịch vụ Tuân thủ và ESG tại CRIF D&B Việt Nam, nhận định: “Doanh nghiệp Việt không còn lựa chọn nào khác. Nhu cầu huy động vốn cho quá trình xanh hóa sẽ thúc đẩy thị trường trái phiếu xanh bùng nổ trong 3-5 năm tới”. 

Bên cạnh đó là sự phát triển của các công cụ tài chính mới mang lại tính đa dạng và linh hoạt hơn cho các doanh nghiệp, cụ thể như các chương trình khoản vay liên kết bền vững. Theo đó, doanh nghiệp không nhất thiết phải khoanh vùng số tiền thu được vào dự án và tài sản xanh mà chỉ tập trung vào việc thực hiện các mục tiêu KPI bền vững như giảm thải, giảm lượng nước sạch tiêu thụ để được trả mức lãi suất ưu đãi thấp hơn. 

Khoản vay này đặc biệt phù hợp với các doanh nghiệp không nắm chắc việc mình có phù hợp với các tiêu chí xanh liên quan hay không và rất hữu ích với các nhóm ngành khó giảm thải như thép, xi măng, hóa chất trong quá trình giảm thải của mình.

Ngoài trái phiếu truyền thống, các công cụ linh hoạt như trái phiếu liên kết bền vững (SLB) đang trở thành cứu cánh cho các ngành công nghiệp “khó giảm thải” như thép, xi măng và hóa chất. Thay vì phải khoanh vùng tiền cho dự án cụ thể, doanh nghiệp chỉ cần đạt được các chỉ số KPI về môi trường để hưởng lãi suất ưu đãi. 

Dù tiềm năng là rất lớn nhưng con đường này vẫn còn nhiều rào cản. Trước hết là việc thiếu chuẩn hóa. Các khung pháp lý về tài chính xanh vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Thiếu dữ liệu ESG đáng tin cậy ở cấp độ doanh nghiệp cũng khiến các nhà đầu tư e dè. Ngoài ra, thuê đơn vị đánh giá độc lập và theo đuổi các chuẩn mực quốc tế đòi hỏi nguồn lực tài chính không nhỏ. “Không có dữ liệu nền, không thể có thị trường vốn xanh thực sự minh bạch”, ông Tùng Anh cảnh báo. 

Cuộc đua xanh hóa tại Việt Nam đang bước vào giai đoạn quyết định. Sự sụt giảm về khối lượng trong ngắn hạn có thể là một dấu hiệu tích cực, cho thấy thị trường đang thanh lọc những giá trị ảo để xây dựng một nền tảng tài chính bền vững, đủ sức chống chọi với những biến động của kỷ nguyên biến đổi khí hậu.