FDI đổi màu

Nếu ghé thăm tỉnh Thái Nguyên vào những ngày đầu mùa hè năm 2026, bạn sẽ không chỉ thấy những đồi chè xanh mướt, mà còn chứng kiến nhịp đập hối hả của một trong những cứ điểm công nghiệp lớn nhất toàn cầu. Chỉ trong 5 tháng đầu năm, mảnh đất này đã hút trọn 7,7 tỷ USD vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), chiếm tới 30% tổng nguồn vốn đổ vào Việt Nam, vượt qua cả  TP.HCM. Sự hiện diện dày đặc của những gã khổng lồ như Samsung, Dongwha hay Trina Solar tại đây không phải là sự tình cờ, mà là minh chứng sống động cho một cuộc thay đổi về dòng vốn FDI tại Việt Nam.

Không chỉ Việt Nam, trên bàn cờ Đông Nam Á, các đối thủ đang tung ra những nước đi quyết liệt. Năm 2025, Malaysia thu hút vốn FDI kỷ lục nhờ chiến lược định vị trở thành trung tâm dữ liệu của khu vực, bất chấp áp lực về quản lý tài nguyên điện và nước. Indonesia tiếp tục sử dụng vị thế độc quyền về nguồn cung niken để ép các tập đoàn xe điện (EV) toàn cầu phải xây dựng chuỗi cung ứng ngay tại quốc gia vạn đảo. Thái Lan có hạ tầng điện cực kỳ ổn định, mang lại ưu thế tuyệt đối khi đàm phán với các nhà sản xuất chip hay trung tâm dữ liệu…

Có thể thấy kỷ nguyên của những nhà máy gia công giá rẻ và ưu đãi thuế đã khép lại. Đứng trước ngã rẽ đó, Việt Nam hiểu rằng phải thay đổi hoặc bị bỏ lại phía sau. Ông Phạm Đoàn Tùng, Chủ tịch Hiệp hội Hỗ trợ Phát triển Công nghiệp Hải Phòng (IDA), chỉ ra một thực tế: FDI đang chuyển từ tối ưu chi phí sang tối ưu rủi ro và tính bền vững. Khi rót vốn vào Việt Nam, các nhà đầu tư không còn đơn thuần hỏi “giá thuê đất bao nhiêu, ưu đãi thuế thế nào?”. Thay vào đó, bảng câu hỏi của họ đã dài và phức tạp hơn: lưới điện có cam kết tỷ lệ năng lượng tái tạo không? Chuỗi cung ứng tại chỗ có đủ sâu?...

Trong suốt nhiều thập kỷ, FDI là mũi nhọn đưa nền kinh tế Việt Nam tiến lên, nhưng dòng vốn này cũng mang theo một “căn bệnh mạn tính”: sự đứt gãy giữa khu vực ngoại khối và các doanh nghiệp nội địa. 

Tháng 6/2026 đánh dấu một bước ngoặt lớn với Nghị quyết số 10-NQ/TW về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài. Đây không đơn thuần là một văn bản hành chính mà là sự thay đổi hoàn toàn hệ tư duy cũ về thu hút FDI. Theo đó, Việt Nam từ bỏ cuộc đua thu hút FDI bằng mọi giá, kiên quyết không đánh đổi môi trường, tài nguyên và an sinh xã hội lấy tăng trưởng đơn thuần. Đáng chú ý là sự thay đổi tư duy từ đơn lẻ sang hệ sinh thái: gắn kết chặt chẽ FDI với đầu tư gián tiếp, thị trường vốn và các trung tâm tài chính; từ “quản lý” sang “kiến tạo”: Nhà nước dồn lực phát triển hạ tầng và nhân lực thay vì chỉ làm nhiệm vụ cấp phép; từ “cạnh tranh địa phương” sang “điều phối quốc gia”: chấm dứt cảnh các tỉnh, thành đua nhau hạ chuẩn để giành giật dự án, hướng tới sức mạnh liên kết vùng. 

Mục tiêu được đặt ra vô cùng tham vọng: thu hút 200-300 tỷ USD vốn đăng ký trong giai đoạn 2026-2030, trong đó 75% phải đến từ các nền kinh tế phát triển. Đến năm 2045, khối FDI phải đóng góp khoảng 30% GDP, đưa Việt Nam bước vào hàng ngũ các quốc gia thu nhập cao. 

Đây là một áp lực rất lớn, nhất là trong bối cảnh dòng vốn đầu tư toàn cầu vẫn đang chậm lại và cạnh tranh thu hút đầu tư nước ngoài ngày càng gay gắt. Tuy nhiên, ông Takuya Sahashi, Phó Chủ tịch Mitsubishi Corporation Việt Nam, tiết lộ một con số đáng kinh ngạc: 57% doanh nghiệp Nhật có kế hoạch mở rộng tại Việt Nam, tỷ lệ cao nhất khu vực ASEAN. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh, để cỗ máy chạy nhanh, Việt Nam phải đẩy mạnh các ngành công nghiệp thượng nguồn và dồn lực hỗ trợ các doanh nghiệp nội địa có tiềm năng cao. 

Ông Dominic Scriven, Chủ tịch Dragon Capital, lại đưa ra góc nhìn sắc sảo về việc giữ chân “đại bàng”. Tại sao lại để hàng tỷ USD lợi nhuận của khối ngoại chảy ra nước ngoài? Ông Scriven đề xuất Chính phủ cần tạo ra cơ chế lãi suất hấp dẫn cho tiền gửi USD của doanh nghiệp FDI, biến đó thành nguồn ngoại tệ ổn định cho quốc gia. Đặc biệt, ông chỉ ra một nghịch lý: những quy định niêm yết hiện tại đang bóp nghẹt các startup công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI) - những mầm non tương lai thường phải chịu lỗ sâu trong giai đoạn đầu. 

Đứng ở vị thế của một quỹ đầu tư am hiểu toàn cầu, ông Michael Kokalari từ VinaCapital hé lộ một sự thật đầy kích thích: “Có rất nhiều quỹ đầu tư quốc tế với quy mô lên tới hàng trăm tỷ USD đang theo dõi rất sát thị trường Việt Nam. Khi những điều kiện nêu trên được hoàn thiện và Việt Nam chính thức được MSCI nâng hạng, VinaCapital tin rằng sẽ có một lượng vốn rất lớn được giải ngân vào thị trường này”.

“Nhiều tập đoàn đa quốc gia đã hiện diện lâu năm tại Việt Nam đang tiếp tục mở rộng đầu tư trong các lĩnh vực sản xuất, công nghệ và công nghiệp. Đây được xem là thước đo đáng tin cậy về niềm tin của nhà đầu tư”, ông Mickaël Driol, Tổng Giám đốc Mekong Partners, cho biết.

Để mở khóa “kho báu” này, Việt Nam phải sớm được MSCI nâng hạng lên thị trường mới nổi, đạt xếp hạng tín nhiệm mức đầu tư và nhanh chóng triển khai cơ chế đối tác bù trừ trung tâm (CCP). Và để dòng vốn FDI thế hệ mới, từ chip bán dẫn, AI cho đến công nghiệp xanh, thực sự cắm rễ, nền kinh tế nội địa phải vươn mình trỗi dậy. Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 có khoảng 10.000 doanh nghiệp đủ sức chen chân vào chuỗi cung ứng khắt khe của các tập đoàn đa quốc gia. Tỷ lệ nội địa hóa trung bình ở các ngành công nghiệp chủ lực phải lên mức 40-50%. Doanh nghiệp trong nước sẽ phải tự nâng cấp năng lực, đào tạo kỹ sư và bắt tay với các cơ sở giáo dục như lời khuyên từ đại diện Mitsubishi, để đủ sức “hấp thụ” công nghệ lõi..