Nền kinh tế “Nâng cấp bản thân”

Từ các lớp thiết kế, trí tuệ nhân tạo (AI) đến dựng video, thị trường đào tạo kỹ năng ngắn hạn đang lớn mạnh cùng áp lực cạnh tranh nghề nghiệp của người trẻ. Nhu cầu này ngày càng trở nên cấp thiết giữa một thị trường lao động đang bộc lộ rõ sự lệch pha giữa cung và cầu. 

Khoảng trống kỹ năng

Buổi tối, sau giờ làm, một lớp thiết kế đồ họa trực tuyến vẫn sáng màn hình với gần 30 học viên. Phần lớn là sinh viên hoặc người mới đi làm, họ đang tranh thủ vài tiếng cuối ngày để học thêm một kỹ năng được quảng bá là “cần thiết” cho công việc tương lai. 

Anh Huy Đức, 24 tuổi, nhân viên văn phòng tại TP.HCM, cho biết anh đăng ký một lớp thiết kế cơ bản sau giờ làm vì muốn mở rộng cơ hội nghề nghiệp. Dù công việc hiện tại không yêu cầu anh trở thành một nhà thiết kế chuyên nghiệp, nhưng các kỹ năng như chỉnh sửa hình ảnh, thiết kế bài đăng mạng xã hội hay làm slide thuyết trình đang xuất hiện ngày càng thường xuyên trong môi trường văn phòng. “Tôi không học để đổi nghề ngay, nhưng nếu biết thêm một kỹ năng, bản thân sẽ có nhiều lựa chọn hơn”, anh Đức chia sẻ. 

Tâm lý của lực lượng lao động trẻ phản ánh sát thực tế biến động của thị trường. Theo số liệu đầu năm 2026, lực lượng lao động từ 15 tuổi trở lên của Việt Nam đạt 52,4 triệu người. Tuy nhiên, đằng sau sự dồi dào về số lượng là một nghịch lý quen thuộc: “thừa thầy, thiếu thợ”. Báo cáo Thị trường lao động Việt Nam năm 2026 của Vietnam Briefing chỉ ra rằng dù có tới 45% doanh nghiệp dự kiến mở rộng quy mô tuyển dụng, nhưng 80% trong số đó lại gặp khó khăn lớn trong việc tìm kiếm nhân sự phù hợp. Doanh nghiệp khát nhân lực chất lượng cao, nhưng lượng lớn ứng viên trên thị trường lại không đáp ứng được yêu cầu về kỹ năng thực chiến.

Chính khoảng trống kỹ năng này đang tạo ra một nền kinh tế giáo dục khổng lồ. Theo báo cáo của IMARC Group, quy mô thị trường lớp học kỹ năng và e-learning tại Việt Nam đạt khoảng 2 tỷ USD vào năm 2025 và được dự báo tăng lên 8,7 tỷ USD vào năm 2034, với CAGR khoảng 17,68% giai đoạn 2026-2034. Riêng phân khúc nền tảng học trực tuyến được dự báo tăng từ 247,47 triệu USD năm 2025 lên 429,49 triệu USD vào năm 2029. 

Bước chuyển giáo dục

Ý thức được áp lực đào thải, người lao động đang chủ động thích ứng. Báo cáo về mức độ sẵn sàng kỹ năng số của PwC cho thấy 84% người lao động Việt Nam sẵn sàng học các kỹ năng mới ngay bây giờ hoặc đào tạo lại hoàn toàn để cải thiện cơ hội việc làm. Đáng chú ý, 93% người được khảo sát cho biết họ đang trong quá trình học kỹ năng mới, phần lớn là tự học.

Theo TopCV, ngay khi còn ngồi trên ghế nhà trường, nhiều bạn trẻ đã tìm kiếm các chứng chỉ chuyên nghiệp như Google Data Analytics, Meta Social Media Marketing, AWS Cloud Practitioner hay các chứng chỉ về tối ưu câu lệnh AI (AI prompting)... để bổ khuyết cho chương trình đại học chính quy.

Ông Rav Ahuja, Giám đốc Chương trình Toàn cầu của IBM Skills Network, cho rằng, việc tích hợp chứng chỉ ngắn hạn vào hệ thống tín chỉ chính quy là một “bước chuyển đổi mang tính nền tảng” của giáo dục hiện đại.

Thạc sĩ Kiều Huy Dương, giảng viên Khoa Quan hệ công chúng và quảng cáo, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, đồng thời là giảng viên tại Học viện Nghệ thuật và Thiết kế Monster Lab, nhận định xu hướng này là tất yếu. “Hiện tại, các bạn lao động trẻ, học sinh hay sinh viên chọn đi học kỹ năng đồ họa không đơn thuần chỉ vì đam mê. Trong 2 năm trở lại đây, trung tâm thiết kế đồ họa mà tôi giảng dạy đón 500-600 lượt học viên trong một năm. Đây là sự đầu tư có chiến lược cho một tấm vé vào cửa đại học hoặc hướng nghiệp có tính toán kỹ lưỡng”, ông Dương nói. 

Sự bùng nổ của thị trường này cho thấy một sự thay đổi cơ bản: bằng cấp vẫn quan trọng, nhưng không còn đủ sức tạo ra lợi thế cạnh tranh mang tính quyết định. Bản mô tả công việc của các công ty ngày càng đòi hỏi ứng viên có khả năng thực hành chuyên nghiệp và sử dụng các công cụ mới. 

Sự trỗi dậy của AI là một minh chứng. Báo cáo khảo sát lực lượng lao động toàn cầu năm 2025 của PwC Việt Nam cho thấy có tới 83% người lao động tại Việt Nam đang sử dụng AI trong công việc, vượt xa mức trung bình toàn cầu (69%) và 38% ứng dụng công nghệ AI tạo sinh  (GenAI) hằng ngày.

Khi doanh nghiệp ưu tiên những người có thể bắt nhịp công việc ngay lập tức, chi phí đào tạo ban đầu đang dần bị dịch chuyển từ phía tổ chức sang người lao động. Thay vì được công ty đào tạo từ đầu, nhiều ứng viên phải tự trả tiền để trở nên “sẵn sàng” trước khi bước vào vòng tuyển dụng. 

Từ góc độ nhà tuyển dụng, ông Phạm Lê Tiến Quốc, Giám đốc Nhân sự Công ty Truyền thông Le Bros, đánh giá việc người trẻ chủ động học thêm là một tín hiệu tích cực vì họ không còn phụ thuộc hoàn toàn vào bằng cấp. Nhưng ông cũng cảnh báo về tình trạng học theo phong trào, học để “lấp đầy CV” hoặc xoa dịu nỗi sợ tụt hậu thay vì xác định rõ tính ứng dụng của kỹ năng. 

Hệ lụy của việc kỹ năng được đóng gói như “hàng hóa” là thị trường sẽ liên tục tạo ra những nhu cầu mới. Một kỹ năng từng là lợi thế sẽ nhanh chóng trở thành tiêu chuẩn tối thiểu. Khi ngoại ngữ trở nên phổ cập, người học tìm đến thiết kế. Khi thiết kế trở nên đại trà, vòng xoáy lại chuyển sang AI, phân tích dữ liệu, dựng video hay quản trị dự án...

“Khi mặt bằng ứng viên ngày càng đồng đều về học vấn, lợi thế cạnh tranh dịch chuyển sang kỹ năng. Việc học thêm các kỹ năng không còn là lựa chọn, mà dần trở thành yêu cầu thiết yếu nếu không muốn bị đào thải”, ông Quốc nhấn mạnh. 
Với người lao động hiện đại, câu hỏi không còn là có nên học thêm hay không. Điều cốt lõi là khoản tiền và thời gian đó đang được sử dụng như một thương vụ đầu tư có tính toán kỹ lưỡng hay chỉ đơn thuần là chi phí để mua lấy sự an tâm tạm thời trước guồng quay khắc nghiệt của thị trường.