Tấm séc 38,5 triệu tỷ đồng

Việt Nam thiết lập mục tiêu duy trì tăng trưởng GDP trung bình 2 con số (trên 10%/năm) để trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045. 

“Bình oxy” ngân hàng 

Tại hội thảo “Giải pháp phát triển đồng bộ thị trường vốn”, theo Tiến sĩ Cấn Văn Lực, Kinh tế trưởng BIDV, thành viên Hội đồng Tư vấn Chính sách Tài chính, Tiền tệ Quốc gia, để đạt tốc độ tăng trưởng bình quân khoảng 10% đến năm 2030 và khoảng 8% trong giai đoạn 2031-2045, tổng vốn đầu tư toàn xã hội giai đoạn 2026-2030 dự kiến cần khoảng 38,5 triệu tỷ đồng.

Con số này gấp đôi giai đoạn trước và tương đương 4 lần quy mô toàn bộ thị trường chứng khoán hiện tại. Với ngân sách nhà nước chỉ có thể đáp ứng khoảng 20% nhu cầu, 80% còn lại, tương đương hơn 30 triệu tỷ đồng, phải đến từ các nguồn lực ngoài ngân sách. Hệ thống tài chính cũ, vốn dựa chủ yếu vào ngân hàng, đang vận hành ở ngưỡng giới hạn. 

“Nguồn tích lũy trong nước khó đáp ứng đầy đủ nhu cầu vốn, nhất là khi nhiều dự án quy mô lớn được triển khai. Nền kinh tế vì thế cần tìm thêm nguồn tiền từ bên ngoài, thay vì tiếp tục đặt phần lớn sức ép lên hệ thống ngân hàng”, ông Nguyễn Thanh Tùng, Chủ tịch Hội đồng Quản trị Ngân hàng Vietcombank, cho biết tại Hội nghị Thường trực Chính phủ với doanh nghiệp mới đây.

Có thể thấy, trong nhiều thập kỷ, các ngân hàng như Vietcombank đã phải đóng vai trò cung cấp phần lớn vốn trung và dài hạn cho doanh nghiệp. Một cấu trúc bất đối xứng đáng lo ngại khi ngân hàng huy động tiền gửi ngắn hạn từ dân cư nhưng lại tài trợ cho các dự án dài hạn để xây dựng nhà máy hay đầu tư hạ tầng. 

Đến năm 2026, chiếc đồng hồ cát của mô hình này đang cạn. Tỷ lệ tín dụng trên GDP của Việt Nam đã đạt mức 146%. “Chúng ta chỉ còn khoảng 3-5 năm nữa để có thể tiếp tục dựa vào hệ thống ngân hàng”, bà Đặng Nguyệt Minh, Giám đốc Nghiên cứu tại Dragon Capital, cảnh báo. Nếu tín dụng ngân hàng tiếp tục tăng 15-16% mỗi năm, Việt Nam sẽ nhanh chóng vượt qua Thái Lan và Singapore để trở thành một trong những quốc gia có tỷ lệ đòn bẩy tài chính cao nhất châu Á. Sự phụ thuộc này đang đẩy chi phí vốn tăng thêm 2-2,5% từ đầu năm 2026, tác động trực tiếp tới lợi nhuận của doanh nghiệp. 

Ủy ban Chứng khoán Nhà nước lưu ý, tỷ lệ an toàn vốn (CAR) của các ngân hàng Việt Nam hiện chỉ ở mức 12%, thấp hơn đáng kể so với mức 15-18% của các quốc gia khác. Sự lệch pha này khiến hệ thống ngân hàng không thể gánh thêm vai trò cung cấp vốn dài hạn. 

Khai thông kênh dẫn vốn

Về mặt lý thuyết, Việt Nam là một “ngôi sao” trong thị trường tài chính toàn cầu. Tuy nhiên, thực tế lại diễn ra nghịch lý: dòng vốn ngoại vẫn liên tục rút khỏi thị trường chứng khoán. Tỷ lệ sở hữu khối ngoại tính theo vốn hóa chỉ còn khoảng 12%, giảm một nửa so với thời kỳ hoàng kim năm 2016. 

Lý giải nghịch lý này, đại diện của Dragon Capital chỉ ra các điểm xung yếu về cung và cầu. Đó là hàng hóa trên sàn chứng khoán quá cũ kỹ. Ngành tài chính - ngân hàng và bất động sản chiếm tới 64% vốn hóa, trong khi sản xuất chỉ chiếm 15% và công nghệ cao gần như vắng bóng. Theo dữ liệu của Dragon Capital, tài sản của các quỹ đầu tư trong nước mới chỉ đạt 32 tỷ USD (6% GDP), quỹ mở cổ phiếu chiếm dưới 1% vốn hóa... Thiếu nguồn vốn nội bền bỉ tầm nhìn 10-15 năm, thị trường trở thành sân chơi của nhà đầu tư cá nhân nhỏ lẻ (chiếm trên 80% giao dịch), vốn mang tính đầu cơ ngắn hạn và dễ bị cuốn theo tin đồn. 

Ông Nguyễn Sơn, Chủ tịch Hội đồng Thành viên Tổng Công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC), nhấn mạnh, khi dư địa tín dụng chạm trần, gánh nặng huy động phải chuyển sang thị trường vốn, đặc biệt là thị trường cổ phiếu và công cụ nợ. 

Để làm được điều này, Việt Nam đang chuẩn bị sẵn các công cụ nợ thế hệ mới. Ông Sơn tiết lộ các nghị định mới đang được xây dựng, bao gồm cơ chế phát hành trái phiếu theo phương thức đối tác công - tư (PPP) và trái phiếu xanh hướng tới tiêu chuẩn ESG (môi trường, xã hội và quản trị). Công cụ này phù hợp với việc vận hành sàn giao dịch carbon, được kỳ vọng sẽ thu hút lượng lớn dòng vốn xanh từ các định chế tài chính quốc tế. 

Đại diện của Vietcombank cho rằng thị trường trái phiếu doanh nghiệp cần được phát triển mạnh mẽ hơn để đáp ứng nhu cầu vay dài hạn. Quy mô thị trường này hiện chỉ tương đương khoảng 10% GDP, thấp hơn nhiều so với Thái Lan, Malaysia và Trung Quốc. Ông đề xuất cho phép ngân hàng tham gia quản lý tài sản phục vụ các đợt phát hành, qua đó hỗ trợ thị trường trái phiếu vận hành minh bạch và tạo thêm niềm tin cho nhà đầu tư.

Bên cạnh đó, cần đẩy nhanh hơn nữa các giải pháp dài hạn, như tháo gỡ điểm nghẽn về yêu cầu ký quỹ trước giao dịch và giới hạn tỷ lệ sở hữu nước ngoài nhằm nâng hạng thị trường lên mới nổi theo tiêu chuẩn FTSE Russell. Việc xúc tiến mạnh mẽ hoạt động IPO, đẩy nhanh cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước và nới lỏng các quy định niêm yết đối với các công ty công nghệ sẽ giúp tái cấu trúc nguồn cung hàng hóa chất lượng trên sàn.

Có thể thấy, để phát triển thị trường, chúng tôi cần phát triển đồng thời cả khu vực tín dụng lẫn thị trường vốn. Mối quan hệ hữu cơ này là bất biến: nếu lãi suất huy động tăng ảnh hưởng đến thanh khoản ngân hàng, khả năng huy động vốn trên thị trường chứng khoán cũng sẽ ngay lập tức chịu tác động.