Nấc thang GNI

Ngày 1/7 World Bank công bố xếp Việt Nam vào nhóm các quốc gia có thu nhập trung bình cao. Với tổng thu nhập quốc dân (GNI) bình quân đầu người đạt 4.970 USD vào năm 2025, Việt Nam đã chính thức vượt qua ngưỡng 4.636 USD của tổ chức này. Đối với một quốc gia từng thuộc nhóm nghèo nhất thế giới vào những năm 1980, đây là một thành tựu không thể phủ nhận. Tuy nhiên, tiến lên nấc thang cao hơn là một bài toán hoàn toàn khác.

Giới hạn của động lực tăng trưởng cũ. Lực đẩy đưa Việt Nam vượt qua ngưỡng thu nhập trung bình thấp chủ yếu đến từ lực lượng lao động dồi dào với chi phí cạnh tranh, dòng vốn đầu tư lớn và quá trình hội nhập quốc tế. Thế nhưng, mô hình này đang bộc lộ những giới hạn. Động cơ xuất khẩu phụ thuộc quá lớn vào khu vực FDI, vốn sử dụng khoảng 70% tổng kim ngạch xuất khẩu. Trong khi đó, với việc gia công cho các thương hiệu toàn cầu như Samsung, Apple hay Foxconn mang lại hàng triệu công việc, giá trị gia tăng mà các doanh nghiệp nội địa Việt Nam giữ lại vẫn ở mức khiêm tốn. 

Hơn nữa, lợi thế về lao động giá rẻ, “thỏi nam châm” thu hút FDI suốt 2 thập kỷ qua, đang dần biến mất. Nếu không đáp ứng kịp thời yêu cầu nâng cao năng lực và kỹ năng của lực lượng lao động, Việt Nam sẽ mất lợi thế trước các đối thủ có chi phí thấp hơn như Bangladesh hay Ấn Độ, trong khi chưa đủ năng lực công nghệ để cạnh tranh với Hàn Quốc hay Đài Loan. Đây chính là định nghĩa kinh điển của “bẫy thu nhập trung bình”.

“Việt Nam cần thu hút FDI bằng chất lượng hạ tầng và dịch vụ tốt hơn thay vì tiếp tục dựa nhiều vào ưu đãi thuế và đất đai như trước đây”, chuyên gia Nguyễn Xuân Thành, giảng viên chính sách công Đại học Fulbright, nhận định.

Việt Nam đặt mục tiêu trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045. Theo tính toán, để hiện thực hóa tham vọng này, GNI bình quân đầu người phải đạt khoảng 22.600 USD. Điều này đòi hỏi nền kinh tế phải duy trì tốc độ tăng GDP từ 7-9% mỗi năm trong suốt thập kỷ tới.

So với các nền kinh tế lớn khác trong ASEAN, động lực tăng trưởng mới của Việt Nam đang thành hình với 3 trụ cột khác biệt: ngoại giao công nghệ, chuyển đổi xanh bắt buộc và nền kinh tế số dựa trên kỹ năng STEM (khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học). “Làn sóng đầu tư mới đang dịch chuyển sang các lĩnh vực có giá trị gia tăng cao hơn như bán dẫn, điện tử, năng lượng tái tạo và hạ tầng số phục vụ trí tuệ nhân tạo (AI). Đây là cơ hội đặc biệt quan trọng đối với Việt Nam. Nếu được triển khai hiệu quả, những lĩnh vực này không chỉ tạo thêm động lực tăng trưởng mới mà còn góp phần nâng cao năng suất cho toàn nền kinh tế”, ông Tim Evans, Tổng Giám đốc HSBC Việt Nam, đánh giá.

Lộ trình bán dẫn: Cạnh tranh với Malaysia và Thái Lan. Trong nhiều năm, Thái Lan là “Detroit của châu Á” với ngành công nghiệp ô tô hùng mạnh, trong khi Malaysia là cường quốc về đóng gói và kiểm định vi mạch (ATP) nhờ di sản từ thập niên 1970. Khi kỷ nguyên xe điện (EV) và AI bùng nổ, Thái Lan chọn tiếp tục bám trụ vào chuỗi cung ứng EV của Trung Quốc, còn Malaysia nỗ lực củng cố vị thế bán dẫn của mình.

Với quan hệ đối tác chiến lược toàn diện với cả Mỹ, Trung Quốc, Nhật và Hàn Quốc, thay vì tự xây dựng ngành bán dẫn từ con số 0, Việt Nam thu hút các gã khổng lồ như Amkor, Intel và Nvidia mở cơ sở R&D và nhà máy ATP. Việt Nam đang có “sự an toàn chiến lược” cho các tập đoàn phương Tây và Đông Á. Tuy nhiên, thách thức của mô hình này là Việt Nam phải tốc chiến tốc thắng trong việc đào tạo hàng chục ngàn kỹ sư vi mạch. Nếu không, các siêu dự án FDI sẽ chỉ là những “ốc đảo” công nghệ không có sự kết nối với nền kinh tế nội địa.

Xanh hóa chuỗi cung ứng: Đối đầu với Indonesia. Với trữ lượng niken khổng lồ, Jakarta cấm xuất khẩu quặng thô, yêu cầu các tập đoàn toàn cầu phải xây nhà máy tinh chế và sản xuất pin EV ngay trên lãnh thổ của mình. Đó là lợi thế độc quyền mà Indonesia đang khai thác triệt để.

Việt Nam không có nguồn tài nguyên khoáng sản thay đổi cuộc chơi như vậy. Động lực xanh của Việt Nam mang tính phòng ngự và hội nhập hơn. Vì nền kinh tế phụ thuộc quá lớn vào xuất khẩu, Việt Nam buộc phải xanh hóa để không bị đánh thuế carbon bởi Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu, cũng như đáp ứng tiêu chuẩn ESG của các thương hiệu như Apple hay Nike. Do đó, động lực tăng trưởng mới của Việt Nam nằm ở quá trình chuyển đổi năng lượng công bằng (JETP) và phát triển năng lượng tái tạo. Nếu thành công, Việt Nam sẽ trở thành công xưởng xanh của thế giới. 

Kinh tế số và chất xám: Phân cực với Philippines. Cùng đạt được mức thu nhập trung bình cao trong giai đoạn này là Philippines. Động lực của nước này nhiều năm nay vẫn chủ yếu dựa vào xuất khẩu lao động (kiều hối) và ngành công nghiệp gia công quy trình kinh doanh (BPO) nhờ lợi thế tiếng Anh.

Ngược lại, nền kinh tế số của Việt Nam đang chuyển dịch mạnh mẽ dựa trên nền tảng kỹ năng STEM. Từ vị thế là nơi gia công phần mềm giá rẻ (IT outsourcing), lực lượng lập trình viên Việt Nam đang vươn lên phát triển các sản phẩm phần mềm (SaaS), trò chơi điện tử (GameFi, Web3) và ứng dụng AI có sức ảnh hưởng toàn cầu. Nguồn nhân lực công nghệ trẻ và khát khao này đang tạo ra một tầng lớp trung lưu mới, thúc đẩy tiêu dùng nội địa - một động lực tăng trưởng đang dần thay thế vai trò độc tôn của xuất khẩu.

Có thể thấy Việt Nam đang theo đuổi một mô hình tăng trưởng lai (hybrid) đầy tham vọng: vừa muốn có năng lực sản xuất phần cứng bán dẫn, vừa muốn phát triển hệ sinh thái phần mềm mạnh mẽ, lại vừa phải thực hiện cuộc đại phẫu xanh hóa toàn bộ nền công nghiệp.  “Thách thức cốt lõi là triển khai, bảo đảm nguồn lực và duy trì chương trình cải cách đầy tham vọng đang được thực hiện, trong khi vẫn kiểm soát tốt các rủi ro bên ngoài và những điểm dễ tổn thương trong nước, đồng thời khai mở toàn bộ tiềm năng của khu vực kinh tế tư nhân để tạo ra nhiều việc làm chất lượng hơn”, bà Mariam J. Sherman, Giám đốc World Bank phụ trách Việt Nam, Campuchia và Lào, nhận định.