Vùng xám của chất xám

Trong một căn phòng studio ở trung tâm TP.HCM, Minh Nguyễn, một nhà sản xuất âm nhạc độc lập, đang chứng kiến đứa con tinh thần mới nhất của mình bị “xẻ thịt”. Chưa đầy 30 phút sau khi phát hành chính thức trên một nền tảng trả phí, ca khúc của anh đã xuất hiện trên một trang web lậu với hàng trăm ngàn lượt tải về miễn phí. “Nó giống như việc bạn trồng một cái cây, chăm bón ròng rã cả năm trời, để rồi tỉnh dậy thấy kẻ khác đã hái sạch và mang ra chợ bán công khai”, Minh Nguyễn cay đắng chia sẻ.

Ác mộng của kinh tế số

Câu chuyện của Minh Nguyễn không phải là cá biệt. Nó là bức tranh thu nhỏ của một cuộc chiến cam go, phức tạp và đang ở giai đoạn căng thẳng nhất tại Việt Nam: cuộc chiến bảo hộ bản quyền trong kỷ nguyên số. Từ những bộ phim rạp bị quay lén phát tán trên TikTok, các trận cầu của Ngoại hạng Anh bị livestream “lậu” trên X (Twitter), cho đến việc các mô hình trí tuệ nhân tạo (A.I) ngang nhiên quét hàng ngàn tác phẩm hội họa của nghệ sĩ Việt để huấn luyện dữ liệu vô tội vạ. Việt Nam đang đứng trước bước ngoặt: hoặc siết chặt kỷ cương sở hữu trí tuệ, hoặc chấp nhận để nền kinh tế sáng tạo bị bóp nghẹt ngay từ trong trứng nước.

Theo báo cáo mới nhất của Google, Temasek và Bain & Company đầu năm 2026, nền kinh tế số của Việt Nam tiếp tục duy trì tốc độ tăng trưởng ấn tượng, đạt mốc gần 50 tỷ USD. Tuy nhiên, sự bùng nổ này lại tỷ lệ thuận với sự tinh vi của các mạng lưới vi phạm bản quyền.

Nếu như 5 năm trước, phim lậu chỉ gắn liền với những cái tên như Phimmoi thì đến năm 2026, hình thức vi phạm đã tiến hóa lên cấp độ hoàn toàn mới. Nhà sản xuất Trinh Hoan (HKFilm) chia sẻ, việc xâm phạm bản quyền nội dung, trong đó có phim ảnh, trên không gian mạng hiện nay diễn ra rất phổ biến và có tổ chức, không chỉ bị tuồn lên các website lậu, còn cả hành vi quay lén trong rạp, livestream trái phép trên các nền tảng mạng xã hội.

Trong lĩnh vực điện ảnh, tình trạng phát tán phim trái phép diễn ra công khai và có tổ chức. Một ví dụ là nền tảng Rổ Phim, website vi phạm bản quyền quy mô lớn với hơn 103 triệu lượt truy cập chỉ trong vài tháng, đồng thời khai thác trái phép hơn 18.000 bộ phim và chương trình. Các nội dung này thường được đăng tải gần như đồng thời với thời điểm phát hành chính thức, thậm chí chỉ sau vài ngày công chiếu tại rạp hoặc trên nền tảng trả phí.

Ở lĩnh vực thể thao, đặc biệt là bóng đá, vi phạm bản quyền còn diễn ra phức tạp hơn. Các website như Xoilac, Vebo, Thapcam… tồn tại nhiều năm, phát sóng trái phép các giải đấu lớn và thu hút đông đảo người xem. Một vụ việc điển hình là đường dây phát sóng bóng đá lậu “Xôi Lạc TV” bị triệt phá, với quy mô lên tới hơn 185 triệu lượt truy cập, sử dụng khoảng 450 tên miền khác nhau và thu lợi bất chính hàng trăm tỷ đồng. 

Việc xâm phạm bản quyền nội dung trên không gian mạng hiện nay diễn ra rất phổ biến và có tổ chức, không chỉ bị tuồn lên các website lậu, còn cả hành vi quay lén trong rạp, livestream trái phép trên các nền tảng mạng xã hội. Ảnh: Shutterstock.com.

Theo luật sư Trương Minh Toàn, các hình thái vi phạm bản quyền đối với phim: Đăng tải miễn phí phim trên website, ứng dụng phổ biến phim lậu; đăng tải miễn phí một phần hoặc toàn bộ nội dung phim và các video review phim trên Facebook, YouTube, Tiktok khi không có sự đồng ý của chủ sở hữu phim. Các vi phạm này diễn ra gần như ngay khi phim được đăng tải, phổ biển trên không gian mạng, dẫn đến việc phần lớn người xem không cần phải đăng ký tài khoản hoặc mua gói dịch vụ xem phim có bản quyền, mà chỉ cần truy cập các kênh vi phạm nêu trên để được xem phim miễn phí; gây thiệt hại nghiêm trọng về lượt truy cập và doanh thu cho các doanh nghiệp kinh doanh phim có bản quyền.

Không còn là các trang web đơn lẻ dễ bị chặn IP, các đầu nậu hiện nay sử dụng hệ thống máy chủ đám mây xuyên biên giới, tích hợp thẳng vào các ứng dụng thông minh trên Smart TV. Trên các nền tảng video ngắn như TikTok và YouTube Shorts, hàng ngàn tài khoản sử dụng công nghệ AI để cắt ghép, tóm tắt toàn bộ nội dung một bộ phim điện ảnh dài 120 phút thành các clip 3 phút. Điều này tước đoạt trực tiếp doanh thu bán vé của các nhà sản xuất. 

Không thể không nói đến A.I tạo sinh (GenAI) khi các nghệ sĩ concept art (thiết kế bối cảnh/nhân vật) và nhạc sĩ tại Việt Nam đang là nạn nhân lớn nhất. Các công cụ AI tự động thu thập tác phẩm của họ mà không xin phép, không trả tiền, sau đó tạo ra những sản phẩm “phái sinh” cạnh tranh ngược lại với chính tác giả gốc.

Ông Võ Đỗ Thắng, Giám đốc Trung tâm An ninh mạng Athena, nhận xét: “Hiện nay, AI gây ra việc vi phạm bản quyền hình ảnh, bản quyền thông tin. Nó xâm hại đến quyền dữ liệu cá nhân và có thể xâm hại bản quyền khi AI thu thập và chế biến thành những sản phẩm khác”.

Cái giá phải trả 

Thiệt hại từ vi phạm bản quyền không còn là những con số trừu tượng. Nó là dòng tiền bị rút ruột khỏi nền kinh tế. Theo báo cáo của Media Partners Asia, ngành công nghiệp video trực tuyến của Việt Nam được dự báo sẽ tạo ra doanh thu 249 triệu USD vào năm 2022, trong đó doanh thu từ lượng thuê bao chiếm 15% và video theo yêu cầu (AVOD) chiếm 85%. 

Tuy nhiên, tình trạng vi phạm bản quyền video trực tuyến đang ngày càng phổ biến, số lượng người dùng trái phép tăng lên 15,5 triệu năm 2022, làm thất thoát 348 triệu USD, chiếm 18% doanh thu của toàn ngành video hợp pháp. Nếu không kiểm soát được tình hình này, đến năm 2027, số người dùng vi phạm bản quyền có thể tăng tới 19,5 triệu, dẫn tới lượng doanh thu bị thất thoát ở mức 456 triệu USD.

Truyền hình K+ từng được coi là biểu tượng của truyền hình thể thao Việt Nam, đã buộc phải rời cuộc chơi với khoản lỗ lũy kế đến giữa năm 2025 tiệm cận mức 5.500 tỷ đồng, vốn chủ sở hữu âm sâu. “Cái chết” của K+ phần nhiều đến từ nạn xem lậu, đặc biệt là các giải bóng đá. Dù bỏ ra hàng trăm tỷ đồng mua bản quyền, nhưng chỉ vài phút sau khi trận đấu bắt đầu, hàng loạt website lậu như xoilac, mitom, 90phut… đã phát tán trái phép.

Ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông (IPS), nhận định: “Vi phạm bản quyền tại Việt Nam không còn là hành vi bộc phát của vài cá nhân thích xài chùa. Nó đã trở thành một ngành công nghiệp ngầm có tổ chức, siêu lợi nhuận nhờ dòng tiền quảng cáo từ các trang cá độ bóng đá và game bài bất hợp pháp”.

Con số này không chỉ là tổn thất kinh tế mà còn là sự bào mòn động lực sáng tạo. Bản quyền không đơn thuần là một công cụ pháp lý mà còn là động cơ tài chính vận hành toàn bộ nền kinh tế sáng tạo, biến những ý tưởng vô hình thành các loại tài sản có thể định giá, giao dịch và sinh lời bền vững. Theo nhà sản xuất phim Hoàng Quân, đã có nhiều đơn vị lớn rút khỏi hoặc không tham gia sâu vào thị trường Việt Nam vì bản quyền chưa được kiểm soát hiệu quả. Thậm chí, có giai đoạn Netflix hạn chế mua phim Việt do lo ngại phim lậu.

Các quỹ đầu tư mạo hiểm (VC) và các hãng đĩa toàn cầu chỉ giải ngân khi họ có thể tính toán chính xác dòng tiền tương lai (DCF) của một tác phẩm. Dòng tiền này đến từ phí cấp phép, doanh thu streaming và tiền bản quyền cơ học. Bản quyền chặt chẽ đảm bảo dòng tiền này không bị rò rỉ, từ đó đẩy mức định giá của các công ty giải trí lên mức hàng tỷ USD.

Cũng như vậy, việc các quỹ đầu tư chi hàng trăm triệu USD mua lại toàn bộ danh mục bản quyền âm nhạc của các huyền thoại như Bob Dylan hay Bruce Springsteen chứng minh rằng, danh mục tài sản trí tuệ (IP portfolio) là một loại tài sản trú ẩn an toàn, mang lại lợi tức cố định bất chấp các chu kỳ suy thoái kinh tế.

Bài học đắt giá nhất từ các đế chế như Disney (Mỹ) hay Nintendo (Nhật) là khả năng tối đa hóa vòng đời của một tác phẩm sở hữu trí tuệ. Một thị trường bản quyền mạnh sẽ đóng vai trò như một màng lọc, bảo vệ “nhân IP gốc” để phát triển thành một hệ sinh thái khổng lồ.

Khi nền kinh tế sáng tạo trở thành ngành công nghiệp tỷ USD, bản quyền không còn là câu chuyện riêng của nghệ sĩ hay nhà sản xuất nội dung, mà là vấn đề sống còn của cả hệ sinh thái số. Một thị trường nơi tác phẩm bị sao chép dễ dàng, người làm nội dung chân chính không được bảo vệ và người vi phạm gần như không phải trả giá sẽ rất khó tạo ra những doanh nghiệp sáng tạo đủ sức cạnh tranh quốc tế.

“Không để môi trường mạng trở thành vùng xám về bản quyền”, ông Mai Tú Anh, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Quyền sao chép Việt Nam, chia sẻ. 

Chặn đứng nguồn tiền của danh sách đen

Để thấy rõ độ nóng của cuộc chiến này, hãy nhìn sang các quốc gia láng giềng trong khu vực Đông Nam Á - nơi cuộc chiến chống vi phạm bản quyền đã đi trước Việt Nam một bước khá dài. Singapore áp dụng hệ thống “Chặn lệnh tòa án chủ động” (dynamic injunction). Chỉ cần chủ sở hữu bản quyền chứng minh được một địa chỉ IP vi phạm, tòa án sẽ cấp một lệnh chung cho phép các nhà mạng (ISP) tự động chặn tất cả các tên miền phụ hoặc IP phát sinh sau đó của cùng một tổ chức lậu mà không cần nộp đơn kiện lại. Chế tài hình sự tại đây cực kỳ nặng, có thể phạt tù lên đến 5 năm đối với cá nhân cố tình phân phối thiết bị xem lậu.

Tại Malaysia, Bộ Nội thương và Chi phí sinh hoạt phối hợp trực tiếp với các đơn vị an ninh mạng để triệt phá các ổ nhóm IPTV lậu chỉ trong vòng 24 giờ kể từ khi nhận báo cáo. Trong khi đó, Thái Lan đã thành lập các tòa án chuyên trách về sở hữu trí tuệ và thương mại quốc tế, giúp rút ngắn thời gian xét xử các vụ kiện bản quyền công nghệ cao xuống chỉ còn vài tuần thay vì vài năm.

Mặc dù Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi của Việt Nam đã có những bước tiến lớn và Trung tâm Bản quyền số liên tục áp dụng các công nghệ rà quét tự động, nhưng quy trình xử lý tại Việt Nam vẫn bị đánh giá là “chậm chân” so với tốc độ của internet. Khi các thủ tục hành chính được hoàn tất để chặn một tên miền thì đầu nậu đã kịp chuyển hướng người dùng sang 10 tên miền mới.

Việt Nam đặt ra tham vọng lớn với mục tiêu doanh thu 300 tỷ USD và 100.000 doanh nghiệp công nghệ số vào năm 2030. Vì thế, trận chiến bảo vệ bản quyền, sở hữu trí tuệ trong các lĩnh vực liên quan cần phải có cấp độ tương ứng.Năm 2025, các lực lượng chức năng của Việt Nam đã xử lý hàng ngàn vụ việc liên quan đến xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Trong đó, hơn 1.200 trang web cung cấp, chia sẻ nội dung có dấu hiệu xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan đã bị ngăn chặn.

Theo chuyên gia Ngô Minh Hiếu, Giám đốc Tổ chức Chống lừa đảo, thành viên Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia Việt Nam, xử lý vi phạm bản quyền trực tuyến cần cơ chế phối hợp nhanh giữa chủ sở hữu bản quyền, cơ quan quản lý, nhà mạng, nền tảng số, đơn vị quảng cáo và thanh toán, đồng thời cần ứng dụng công nghệ để phát hiện sớm website lậu, livestream lậu, nội dung sao chép...

Dù thách thức là rất lớn, năm 2026 đang chứng kiến những tín hiệu đảo chiều tích cực nhất từ trước đến nay tại thị trường Việt Nam. Không còn đơn độc chịu trận, các doanh nghiệp nội địa đã bắt đầu “liên minh” để tự cứu lấy mình. Các doanh nghiệp như Galaxy Play, VieON, FPT Play… cùng các nhà sản xuất phim lớn đã bắt tay thiết lập một hệ thống khiên chắn công nghệ chung. Họ sử dụng công nghệ watermarking chủ động (đóng dấu bản quyền vô hình vào từng luồng phát sóng của từng tài khoản người dùng) và AI tracking để phát hiện ngay lập tức nguồn phát tán lậu chỉ sau vài giây.

"Hiện nay, doanh nghiệp chưa có cơ chế “Fast – track” (đường dây nóng) và rất mong được phối hợp với các nhà (ISP) và cơ quan chức năng để có thể report, báo cáo và nhanh chóng ngăn chặn, đánh gậy bản quyền đối với các website/kênh phát phim lậu", luật sư Minh Toàn cho biết.

Theo luật sư, có hai yếu tố gây ra thiệt hại nhiều nhất cho các chủ sở hữu bản quyền là: (i) không xác định được các tổ chức, cá nhân vi phạm; và (ii) thời gian giải quyết kéo dài. Theo đó, nếu được đề xuất, chúng tôi hy vọng có cơ chế có thể rà soát, xử lý, ngăn chặn các hành vi xâm pham bản quyền một cách nhanh chóng tương tự như các cơ chế Content ID trên Youtube và Facebook, ví dụ: Khi phát hiện website phổ biến phim lậu, chúng tôi có thể report vụ việc đến một kênh đầu mối được điều hành bởi cơ quan nhà nước và nhà mạng; Bộ phận chuyên trách của kênh đầu mối này sẽ thẩm định, khóa và chặn các website vi phạm trong thời hạn 24 giờ kể từ ngày nhận report.

Tuy nhiên, chiến lược hiệu quả nhất năm 2026 không phải là chặn trang web, mà là chặn nguồn tiền của chúng. Cục Phát thanh, Truyền hình và Thông tin điện tử đã liên tục cập nhật “black list” (danh sách đen) những trang web vi phạm bản quyền và yêu cầu các nhãn hàng, đại lý quảng cáo lớn tuyệt đối không đưa dòng tiền vào các trang này. Khi các quảng cáo cá độ, cờ bạc bị cắt đứt, những trang web lậu lập tức mất đi động lực tài chính để duy trì máy chủ.

Điều quan trọng nhất là nhận thức của người tiêu dùng Việt Nam, đặc biệt là thế hệ Gen Z, đang có sự chuyển biến rõ rệt. Việc chi trả từ 50.000-150.000 đồng/tháng cho các nền tảng xem phim, nghe nhạc bản quyền dần trở thành một chuẩn mực văn minh.

Thách thức sống còn của công nghiệp nội dung

Quyết định khởi tố 5 vụ án hình sự và hàng loạt cá nhân, lãnh đạo các chuỗi truyền thông, biểu diễn đình đám (như BH Media, Lululola, Mây Sài Gòn...) về tội danh “xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan” đã là cảnh báo nghiêm khắc nạn “xài chùa” của giới làm nhạc số. Động thái pháp lý cứng rắn chưa từng có này không chỉ là cú sốc nhất thời của những mô hình kinh doanh ăn cắp chất xám, mà còn phát đi một tín hiệu mạnh mẽ về bản quyền trên diện rộng. 

Sự kiện này lập tức tạo ra một làn sóng chấn chỉnh quy mô lớn. Hàng loạt tụ điểm âm nhạc, nhà sản xuất nội dung phải khẩn trương rà soát lại hợp đồng cấp phép với Trung tâm Bảo vệ Quyền tác giả Âm nhạc Việt Nam (VCPMC) - đơn vị vừa ghi nhận mức thu kỷ lục hơn 424 tỷ đồng trong năm 2025. Thế nhưng, câu chuyện không dừng lại ở việc bảo vệ các nhạc sĩ nội địa.

Việt Nam có tên trong danh sách “Priority Foreign Country” (PFC) - mức cảnh báo cao nhất trong cơ chế giám sát sở hữu trí tuệ của Mỹ. Dưới góc nhìn của các tập đoàn giải trí đa quốc gia (Universal Music, Sony Music, Warner Music) và các nền tảng streaming (Spotify, Apple Music), sự minh bạch về bản quyền chính là tiêu chí cốt lõi khi đánh giá môi trường đầu tư. Tại sao các nhà đầu tư quốc tế ngần ngại rót vốn lớn vào ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam dù thừa nhận sức tiêu thụ của 100 triệu dân là một mỏ vàng? 

Trước hết là rủi ro rò rỉ doanh thu, khi một ca khúc quốc tế hay một album phát hành, các đối tác toàn cầu kỳ vọng dòng tiền được thu hồi trọn vẹn thông qua hệ thống đo lường minh bạch. Sự hoành hành của các mạng lưới “cover” không phép hay vi phạm bản ghi âm trực tiếp làm bốc hơi hàng triệu USD lợi nhuận hợp pháp của các hãng đĩa ngoại. 

Bên cạnh đó là sự bất cân xứng trong cạnh tranh. Bởi vì các doanh nghiệp FDI hoạt động tại Việt Nam tuân thủ nghiêm ngặt chi phí bản quyền, dẫn đến chi phí vận hành cao. Trong khi đó, các thực thể “vùng xám” nội địa lại tối ưu hóa lợi nhuận bằng cách cắt xén chi phí tác quyền. Một sân chơi không bình đẳng là điểm trừ lớn nhất trong mắt các nhà đầu tư. “Đây có lẽ là cú hích lớn để mở ra bước chuyển mình của nền công nghiệp văn hóa nước nhà khi sở hữu trí tuệ được coi là tài sản và được bảo vệ nghiêm ngặt bởi pháp luật”, nhạc sĩ Dương Cầm viết.

Việt Nam đã tham gia hàng loạt Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) thế hệ mới như CPTPP hay EVFTA. Trong các văn kiện này, chương “sở hữu trí tuệ” luôn là chương phức tạp và có tính cam kết cao nhất. Trách nhiệm của Chính phủ Việt Nam đối với cộng đồng đầu tư quốc tế không chỉ dừng lại ở việc ban hành Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi (năm 2025) chuẩn hóa với thế giới, mà là năng lực thực thi pháp luật. Khi quyền sở hữu trí tuệ được bảo vệ nghiêm túc, nhà đầu tư nước ngoài sẽ yên tâm chuyển giao công nghệ, phát triển công nghiệp sáng tạo và mở rộng hoạt động tại Việt Nam.

Nếu tiếp tục bị liệt vào danh sách “watch list” (danh sách theo dõi) về vi phạm bản quyền của Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) hay Liên minh châu Âu, các ngành xuất khẩu truyền thống của Việt Nam (kể cả ngoài lĩnh vực công nghệ) hoàn toàn có thể đối mặt với nguy cơ bị áp thuế chống bán phá giá hoặc hàng rào kỹ thuật khắt khe hơn. Để ngành công nghiệp âm nhạc Việt Nam thực sự thu hút được những cái bắt tay chiến lược từ các tập đoàn quốc tế và vươn tầm trở thành một trung tâm xuất khẩu văn hóa mới của Đông Nam Á, chúng ta buộc phải cắt bỏ khối u vi phạm bản quyền. 

Một môi trường minh bạch, nơi tính pháp lý được thượng tôn, chính là tấm hộ chiếu quyền lực nhất để Việt Nam hội nhập vào chuỗi cung ứng sáng tạo toàn cầu. Cuộc chiến bản quyền tại Việt Nam năm 2026 không còn là câu chuyện riêng của việc “xem lậu một bộ phim” hay “nghe lậu một bài hát”. Đó là bài kiểm tra xem liệu Việt Nam có thể trở thành một con rồng công nghệ và sáng tạo mới của châu Á, hay mãi giữ danh hiệu “thiên đường của vi phạm bản quyền”.

“Chúng tôi không sợ cạnh tranh với các nghệ sĩ quốc tế”, nhà sản xuất Minh Nguyễn kết luận khi nhìn vào biểu đồ doanh thu đang dần hồi phục trên nền tảng có bản quyền. “Chúng tôi chỉ cần một sân chơi công bằng. Và luật chơi công bằng đó phải được bảo vệ bằng luật pháp và công nghệ, chứ không thể chỉ dựa vào lòng trắc ẩn của khán giả”.