Không có Watt, không có Byte

Trong cơn sốt toàn cầu về trí tuệ nhân tạo (AI), giới công nghệ thường tập trung vào cuộc đua chip bán dẫn, các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) và kho dữ liệu khổng lồ. Tuy nhiên, một điều kiện khắc nghiệt đang tái định hình cuộc chơi: AI không chỉ là phần mềm. AI là một cỗ máy ngốn năng lượng khổng lồ.

Biến số lớn năng lượng
Sự chuyển dịch từ điện toán đám mây truyền thống sang AI tạo sinh (GenAI) không chỉ là sự nâng cấp về phần mềm, mà là một bước nhảy vọt về mật độ tiêu thụ năng lượng. Một truy vấn qua mô hình GenAI tiêu tốn lượng điện năng gấp từ 5-10 lần so với một thao tác tìm kiếm thông thường trên Google Search. Một tủ rack máy chủ truyền thống tiêu thụ trung bình từ 5-10 kW. Nhưng với các cụm máy chủ AI huấn luyện chuyên sâu (sử dụng Nvidia H100, B200 hay các thế hệ mới hơn), con số này tăng vọt lên 40 đến 100+ kW mỗi rack.

Tại Diễn đàn chuyển đổi số Việt Nam - châu Á năm 2026, các chuyên gia cho rằng, nguồn điện có thể trở thành nút thắt lớn với tham vọng phát triển AI và trung tâm dữ liệu của Việt Nam. Theo Tiến sĩ James Kang, giảng viên cấp cao ngành khoa học máy tính tại Đại học RMIT Việt Nam, cơ hội thực tế hơn cho Việt Nam nằm ở việc phát triển AI chuyên biệt dựa trên dữ liệu, ngôn ngữ và các ngành có lợi thế kiến thức bản địa. Nhưng mô hình chuyên biệt này vẫn đòi hỏi trung tâm dữ liệu và trung tâm dữ liệu thì không thể tách rời nguồn điện ổn định. 

Năm 2019, Singapore đã phải tạm dừng cấp phép các trung tâm dữ liệu mới do áp lực quá lớn lên lưới điện và mục tiêu giảm phát thải carbon. Khoảng trống này ngay lập tức biến bang Johor (Malaysia) thành thủ phủ trung tâm dữ liệu mới của Đông Nam Á, thu hút hàng chục tỷ USD vốn đầu tư từ Microsoft, Google, ByteDance nhờ nguồn cấp điện dồi dào và chính sách phê duyệt nhanh. Việt Nam sở hữu lợi thế lớn về vị trí địa lý, chi phí xây dựng trên mỗi MW điện thuộc nhóm cạnh tranh nhất khu vực (thấp hơn Singapore 40-60%), cùng thị trường số nội địa 100 triệu dân đang phát triển vũ bão. Tuy nhiên, các nhà đầu tư Hyperscale toàn cầu không chỉ nhìn vào ưu đãi thuế hay nguồn nhân lực công nghệ. Câu hỏi đầu tiên họ đặt lên bàn đàm phán luôn là “Khu vực này có thể đảm bảo 50-100 MW điện ổn định suốt 24/7/365 trong vòng 10 năm tới hay không?”.

Việt Nam hiện có 41 trung tâm dữ liệu đang hoạt động trên cả nước với tổng công suất chạm mốc khoảng 221 MW. Dự án Hyperscale 140 MW đang được Viettel xây dựng tại TP.HCM, cùng hàng loạt tổ hợp siêu quy mô khác đang trong giai đoạn chuẩn bị đầu tư. 

“Vấn đề then chốt của Việt Nam hiện nay không chỉ là sản xuất được bao nhiêu MW điện nói chung, mà là khả năng cung cấp đủ nguồn điện ổn định tuyệt đối cho các cơ sở vận hành 24/7 không được phép gián đoạn”, ông Trần Quý Hưng, chuyên gia AI và nghiên cứu sinh tiến sĩ tại RMIT, nhận định.

Cơn khát MW
Theo Tiến sĩ Nguyễn Mạnh Cường, Phòng Phát triển Hệ thống điện, Viện Năng lượng thuộc Bộ Công Thương, tổng công suất hệ thống điện Việt Nam năm 2025 đạt khoảng 92 GW, nhưng nguồn điện nền chỉ khoảng 68 GW, tương đương 74%. Phần còn lại là năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời, với khoảng 24 GW, chiếm 26%. Nếu không cải thiện đầu tư nguồn điện, đặc biệt là điện nền, nguy cơ thiếu điện có thể xảy ra vào năm 2027.

Các “ông lớn” công nghệ toàn cầu (Big Tech) đều cam kết sử dụng 100% năng lượng tái tạo (RE100). Một trung tâm dữ liệu AI vận hành chủ yếu bằng nhiệt điện than sẽ khó lòng thu hút được dòng vốn từ các tập đoàn hàng đầu thế giới do vướng các rào cản báo cáo phát thải phạm vi 2. Cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) vừa được ban hành là một bước đột phá quan trọng, mở đường cho các doanh nghiệp công nghệ tiếp cận nguồn điện gió, điện mặt trời trực tiếp từ nhà phát triển năng lượng tư nhân. 

“Bản chất gián đoạn của năng lượng tái tạo đòi hỏi các giải pháp đồng bộ: hệ thống pin lưu trữ năng lượng (BESS) và các nguồn điện nền linh hoạt để cân bằng lưới”, ông Hà Đăng Sơn, Chủ tịch Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Tăng trưởng xanh, cho biết.

Để cung cấp nguồn năng lượng sạch và bền bỉ cho AI, Việt Nam cần một tổ hợp công nghệ đa dạng, thay vì dựa vào một nguồn duy nhất. Theo World Bank, tiềm năng kỹ thuật điện gió ngoài khơi của Việt Nam đạt quy mô hàng trăm GW, hứa hẹn trở thành nguồn cung cấp điện sạch khổng lồ trong tương lai. Tiến sĩ James Kang đánh giá lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) và hạt nhân truyền thống là 2 lớp bổ trợ nhau. 

Để biến hạ tầng năng lượng và điện toán thành động lực tăng trưởng thực chất, Tiến sĩ James Kang đề xuất đưa năng lượng vào trung tâm chiến lược AI quốc gia. Theo đó, nguồn điện ổn định, chi phí hợp lý không thể chỉ xem là dịch vụ tiện ích thông thường, mà phải được định vị là điều kiện tiên quyết cho sự sống còn của AI. 

Nếu không có một chiến lược năng lượng đi trước, Việt Nam đứng trước rủi ro trở thành người ngoài cuộc ngay trên chính sân nhà hoặc chỉ dừng lại ở vai trò thụ động. Mục tiêu không nên là trở thành địa điểm đặt các máy AI của thế giới, mà phải là biến hạ tầng cần thiết để vận hành AI thành nguồn lực cho Việt Nam.