Xuôi ngược chuỗi cung ứng

Tại một khu công nghiệp sôi động ở Bắc Ninh, những chiếc container hàng nối đuôi nhau ra vào cổng các nhà máy điện tử và dệt may. Nhiều năm qua, nhịp đập này đại diện cho công thức tăng trưởng kinh điển của châu Á: nhập khẩu nguyên liệu, lắp ráp giá rẻ và xuất khẩu hàng hóa ra thế giới. Nhưng hiện tại, áp lực từ các đạo luật kiểm soát carbon khắt khe của EU cùng làn sóng gián đoạn địa chính trị đang buộc mô hình tuyến tính “khai thác - sản xuất - thải bỏ” ấy phải nhìn lại chính mình. Sự vươn lên của chuỗi cung ứng tái tạo (regenerative supply chain), nơi vật liệu được thu hồi, sửa chữa và đưa trở lại vòng tuần hoàn, không còn là một lựa chọn mang tính hình ảnh doanh nghiệp. Đó là trận chiến sinh tồn của các trung tâm xuất khẩu Đông Nam Á như Việt Nam.

Giải mã mâu thuẫn của sự kết nối. Trên lý thuyết, chuỗi cung ứng tái tạo mang tính địa phương cao. Để giảm thiểu dấu chân carbon, vòng tuần hoàn của vật liệu nên khép kín trong một khu vực địa lý càng hẹp càng tốt. Điều này dường như đặt ra một nghịch lý: liệu tiến trình khu vực hóa này có đang triệt hạ toàn cầu hóa? Nhưng báo cáo kết nối toàn cầu của DHL chỉ ra rằng toàn cầu hóa không hề suy suyển mà đang tiến hóa. “Chúng tôi không coi đó là một mâu thuẫn”, ông Bertrand Juvigny, Tổng Giám đốc DHL Supply Chain Việt Nam, cho biết. Thực tế, trong khi dòng chảy nguyên vật liệu vật lý ngày càng khép kín ở cấp khu vực để tối ưu chi phí và môi trường thì dòng chảy tri thức, công nghệ và dữ liệu tuần hoàn lại cần kết nối toàn cầu hơn bao giờ hết. Đối với một nền kinh tế đang phát triển như Việt Nam, sự kết nối toàn cầu chính là “đường tắt”. Thay vì mất hàng thập kỷ tự nghiên cứu các tiêu chuẩn xanh, các doanh nghiệp nội địa có thể ngay lập tức tiếp cận công nghệ logistics phát thải thấp, mô hình quản trị tuần hoàn và những chuẩn mực ESG (môi trường, xã hội và quản trị) khắt khe từ những nền kinh tế tiên tiến. 

Biến rác thành tài sản chiến lược. Rào cản lớn nhất của nền kinh tế tuần hoàn nằm ở một mắt xích ít ai chú ý: logistics ngược (reverse logistics). Trái ngược với logistics chiều đi, nơi hàng hóa di chuyển theo tuyến đường cố định với số lượng lớn, logistics ngược là chuỗi manh mún của việc thu hồi hàng trả lại, phế liệu và linh kiện hỏng.

Từ trước đến nay, logistics ngược luôn bị các giám đốc tài chính coi là một “trung tâm chi phí” ăn mòn lợi nhuận. Theo các thống kê hiện nay, chi phí xử lý logistics ngược (bao gồm thu hồi, phân loại, tái chế, tiêu hủy và phản hồi cho khách hàng) có thể chiếm từ 5-15% tổng chi phí logistics. Nhưng trong kỷ nguyên mới, góc nhìn này đang thay đổi hoàn toàn. “Logistics ngược không còn chỉ là việc quản lý hàng trả về. Trong nền kinh tế tuần hoàn, đó là năng lực chiến lược giúp giữ cho sản phẩm và vật liệu duy trì giá trị lâu nhất có thể”, Tổng Giám đốc DHL Supply Chain Việt Nam nhận định.

Logistics ngược còn đóng vai trò quan trọng trong việc đáp ứng các tiêu chuẩn phát triển bền vững. Việc tái chế, tái sử dụng hoặc xử lý hàng hóa hoàn trả một cách có trách nhiệm giúp doanh nghiệp giảm phát thải, bảo vệ môi trường và phù hợp với các yêu cầu khắt khe của những thị trường khó tính như EU, Nhật hay Mỹ.

Tuy nhiên, thách thức tại các thị trường mới nổi như Việt Nam là cơ sở hạ tầng logistics còn phân mảnh. Các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) thường không đủ ngân sách đầu tư ban đầu cho các hệ thống phân loại tự động hay kho bãi xanh. Lời giải nằm ở mô hình hạ tầng tuần hoàn dùng chung. Những dự án hạ tầng hiện đại chia sẻ không gian và công nghệ, rào cản gia nhập của SME được xóa bỏ, mở đường cho cả một hệ sinh thái cùng chuyển đổi.

Sức mạnh số trong “bình thường mới”. Những trận lũ lụt bất thường, căng thẳng địa chính trị và sự biến động của chuỗi cung ứng toàn cầu đã biến khái niệm “đứt gãy” thành trạng thái bình thường mới. Trong bối cảnh đó, tối ưu hóa chi phí thuần túy không còn là thước đo duy nhất. Sự linh hoạt và khả năng tự khôi phục mới là năng lực cạnh tranh cốt lõi.

Năng lực logistics hiện nay không chỉ quyết định tốc độ lưu chuyển hàng hóa mà còn quyết định khả năng thu hút đầu tư, mở rộng thị trường và vị thế của mỗi quốc gia trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Tại các trung tâm điều hành logistics hiện đại, công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) và tháp điều khiển kết nối đang xử lý hàng triệu điểm dữ liệu theo thời gian thực. Quan trọng hơn, công nghệ mang lại điều mà các thị trường xuất khẩu khó tính nhất đang đòi hỏi: sự minh bạch dữ liệu. Các nhà nhập khẩu tại châu Âu hay Mỹ không còn chấp nhận những lời hứa xanh chung chung. Họ yêu cầu báo cáo chính xác đến từng gam carbon phát thải trên mỗi chuyến hàng.

Chẳng hạn, đối với thị trường Việt Nam, các nhà đầu tư quốc tế dự kiến sẽ đưa những bến cảng thông minh đầu tiên vào hoạt động trong giai đoạn 2028-2029. Theo ông Leo Van Druenen, đại diện cấp cao của APM Terminals, quá trình xanh hóa vận tải biển không thể chỉ dựa vào nỗ lực của doanh nghiệp khai thác cảng hay hãng tàu. Bên cạnh hạ tầng, doanh nghiệp cũng cần các cơ chế tài chính hỗ trợ nhằm giảm chi phí đầu tư ban đầu. Đồng thời, khung pháp lý cần đồng bộ, có tính dự báo và minh bạch hơn với các tiêu chuẩn xanh được tích hợp vào quy hoạch...

Có thể thấy, những cảng biển phát thải thấp hay chuỗi cung ứng ngược không chỉ phục vụ tuân thủ pháp lý, mà chính là tấm vé thông hành cho hàng hóa Việt Nam tiến sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Khi sự kết nối toàn cầu thúc đẩy đổi mới công nghệ và công nghệ giúp tối ưu hóa từng vòng tuần hoàn vật liệu tại địa phương, chuỗi cung ứng không chỉ kiên cường hơn trước biến động mà còn trở thành động lực tái tạo lại nền kinh tế Việt Nam.