Lối rẽ tiêu dùng

Cuối tháng 3, trong một quán cà phê trên đường Lê Duẩn, anh Đăng Nguyên, chuyên gia tư vấn thế hệ 9X, kể về căn nhà đang xây ở TP.HCM, thành quả từ khoản chốt lời chứng khoán năm 2025. Anh thẳng thắn thừa nhận mình có phần may mắn khi làm trong lĩnh vực tài chính, với mức thu nhập và cơ hội tốt hơn mặt bằng chung. 

Ở một bối cảnh khác tại một văn phòng nhỏ ở phường Xuân Hòa, TP.HCM, những người đồng nghiệp, cả Gen Y và Gen Z, lại đang bàn nhau cắt giảm chi tiêu, xoay xở để giữ cân đối tài chính trong bối cảnh hiện nay. 

Câu chuyện trên là 2 trạng thái tài chính song song tồn tại: một bên còn đủ dư địa để tích lũy tài sản, tích cực chi tiêu đóng góp vào tăng trưởng kinh tế, một bên buộc phải cắt giảm chi tiêu và phòng thủ. Một lát cắt điển hình của nền kinh tế chữ  K, nơi cơ hội và áp lực đang phân hóa ngày càng rõ.

Hiệu ứng tài sản

Thuật ngữ “nền kinh tế chữ K” trở nên phổ biến sau đại dịch COVID-19 để mô tả các con đường kinh tế phân kỳ, một nhánh hướng lên dành cho nhóm thu nhập cao và một nhánh hướng xuống dành cho phần còn lại của xã hội. 

Tại Mỹ, dữ liệu từ Moody’s Analytics chỉ ra một thực tế gắt gao: kinh tế nước này đang phân hóa theo hình chữ K. Nhờ “hiệu ứng tài sản”, 10% người giàu tăng mạnh chi tiêu, chiếm hơn 45% tổng tiêu dùng. 60% hộ gia đình còn lại đang chịu áp lực nặng nề từ lạm phát và nợ nần ở mức kỷ lục.

Nhìn lại thị trường trong nước, câu chuyện của anh Đăng Nguyên cũng phần nào thể hiện những lát cắt của hiệu ứng tài sản. Chỉ tính riêng năm 2025, chỉ số VN-Index đã tăng hơn 40%, nhưng đà tăng của thị trường chỉ tập trung vào một nhóm nhỏ các cổ phiếu. Ngay cả các quỹ đầu tư cũng “bị bỏ lại” phía sau đà tăng của thị trường chung, khi Top 10 quỹ cổ phiếu có hiệu suất cao nhất năm 2025 chỉ dao động từ 17,2-36,8%. 

Tại Việt Nam, nền kinh tế chữ K không chỉ là lý thuyết vĩ mô mà là bản chất của sự phục hồi không đồng đều. Ông Nguyễn Xuân Thành, giảng viên cao cấp Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright, mô tả nhánh đi lên gồm các ngành hướng về xuất khẩu, đầu tư công và du lịch, trong khi nhánh đi xuống là sản xuất hàng tiêu dùng nội địa. Sức mua trong nước yếu, cộng thêm áp lực cạnh tranh từ hàng nhập khẩu Trung Quốc khiến doanh nghiệp bán lẻ và sản xuất nội địa gặp khó.

Phân cực tiêu dùng

Báo cáo “Xu hướng tiêu dùng Việt Nam năm 2026” của Cimigo chỉ ra rằng, GDP bình quân đầu người của Việt Nam đạt khoảng 4.900 USD năm 2025, nhưng hành vi tiêu dùng ngày càng giống các thị trường đã trưởng thành hơn rất nhiều. Người tiêu dùng Việt Nam vẫn chi tiêu, nhưng thận trọng hơn, kỳ vọng giá trị cao hơn và ít chấp nhận rủi ro hoặc trải nghiệm kém hơn trước. Mặc dù nỗ lực kiểm soát lạm phát nhưng áp lực từ tỷ giá và biến động giá nguyên liệu nhập khẩu đang trực tiếp ăn mòn thu nhập khả dụng của các hộ gia đình có thu nhập thấp và trung bình.

Phân tích sâu về sự dịch chuyển trong xu hướng tiêu dùng tại Việt Nam, bà Bùi Thị Thanh Ngân, Giám đốc Khối Kinh Doanh, Công ty Tài chính Mirae Asset Việt Nam (MAFC), nhận định: “Chúng ta đang chứng kiến một quá trình tái cấu trúc tiêu dùng mang tính phân cực, chứ không chỉ đơn thuần là cao cấp hóa. Người tiêu dùng ngày càng ưu tiên “ít nhưng chất lượng cao”, giảm chi tiêu cho các sản phẩm phổ thông ngắn hạn để tập trung vào những lĩnh vực có giá trị lâu dài như giáo dục, chăm sóc sức khỏe, bất động sản và hàng hóa cao cấp”. 

Bà Ngân dự báo trong vòng 5-10 năm tới, có khả năng nền kinh tế nội địa sẽ phân tầng rõ rệt, một bên là thị trường cao cấp phát triển mạnh mẽ, bên kia là thị trường phổ thông phải thích ứng bằng đổi mới mô hình kinh doanh và ứng dụng công nghệ để duy trì sức cạnh tranh. 

Đây vừa là cơ hội, vừa là thách thức cho doanh nghiệp và nhà hoạch định chính sách. Phân khúc cao cấp sẽ có khả năng mở rộng mạnh mẽ, kéo theo sự phát triển của chuỗi cung ứng, dịch vụ hậu mãi và tiêu chuẩn hóa chất lượng. Các ngành hàng phổ thông buộc phải tái cấu trúc, tập trung vào giá trị bền vững và trải nghiệm để giữ chân khách hàng.

Tại Việt Nam, sự phân cực theo hình chữ K đặt ra những rủi ro vĩ mô về bất bình đẳng. Bà Ngân cảnh báo rằng nếu xu hướng này tiếp diễn, bất bình đẳng tiêu dùng có thể gia tăng, khi một bộ phận dân cư bị hạn chế tiếp cận hàng hóa và dịch vụ thiết yếu. 

Thách thức đối với các nhà điều hành chính sách hiện nay là làm sao để “thu hẹp khoảng cách” giữa 2 nhánh của chữ K. Việc thúc đẩy mạnh mẽ các chương trình nhà ở xã hội và hỗ trợ tín dụng bền vững cho sản xuất, thay vì dòng vốn đầu cơ vào thị trường tài sản, sẽ là chìa khóa để đảm bảo tăng trưởng đồng đều và bền vững hơn.